بر اساس تعریف، می توان چنین عنوان کرد که زمین شناسی پزشکی دانشی است که ارتباط بین مصالح زمین شناختی، فرآیندهای زمین شناسی و عوامل آن بر سلامتی انسان و حیوان را برقرار می سازد (Centeno 2011).به اعتقادFiona Fordyce  زمین شناسی پزشکی مطالعه عوامل زمین شناسی زیست محیطی بر انسان، حیوان، سلامت گیاهان و کشاورزی است.زمین شناسی پزشکی به عنوان دانش بررسی کننده رابطه میان عناصر و کانی ها، مهاجرت، انتقال، تغییر شکل، میزان ترکیبات آلی و معدنی و پیامدهای مثبت و منفی که بر سلامت انسان، جانوران و گیاهان دارد شناخته شده است. دانش مذکور را می توان یک تخصص بین رشته ای دانست که به مطالعه عوامل طبیعی زمین شناختی که با پراکندگی جغرافیایی خاص خود بر سلامت موجودات زنده تأثیرگذار است. (Charlotte et al 2013)  زمین شناسی پزشکی را دانشی بین رشته ای می داند که  درک بهتر رابطه بین سلامت بشر و محیط زیست می اندیشد. (Silverman 1997) سلامت زیست محیطی را چنین تعریف می کند که عامل تنزل زیست محیطی بر جمعیت بشری است.به اعتقادFinkelman و همکارانش، زمین شناسی پزشکی به سرعت در حال رشد و توسعه بوده و توانایی مساعدت به جامعه پزشکی را در تمام مناطق دارد.زمین شناسی پزشکی دقیقاً رابطه بین مصالح زمین شناختی از قبیل: سنگ ها، مواد معدنی و سلامت بشری را مورد مطالعه قرار می دهد.دانش مذکور پیشگام موضوع بین علوم زمین و علوم پزشکی است. (Bencko and Vosta, 1999)  (Cronin and Sharp 2002) (Centeno et al 2002). تحقيقات زمين شناسي پزشكي در نتيجه كار علمي تيمي است. عضو اصلي اين تيم رشته زمين شناسي است. علم نوپاي زمين شناسي پزشكي كه برپايه اثبات علمي ارتباط بسياري از بيماري ها با زمين بنيانگذاري شده است، به بررسي ارتباط بين عوامل زمين شناسي با سلامت انسانها و جانوران و تأثير عوامل زيست محيطي بر پراكندگي جغرافيايي بيماري هاي مرتبط مي پردازد. زمین شناسی پزشکی، به عنوان دانش بررسی کننده رابطه بین عناصر و کانی ها، مهاجرت، انتقال، تغییر شکل، میزان ترکیب های معدنی و آلی و تأثیرات مثبت و منفی که بر سلامت انسان، جانوران و گیاهان دارند شناخته شده است. به علاوه این دانش به عنوان یک تخصص بین رشته ای، به بررسی عوامل طبیعی زمین شناسی که با پراکندگی جغرافیایی خاص خود بر سلامتی موجودات تأثیر می گذارد می پردازد. از نقطه نظر تاریخچه باید اذعان داشت که واژه زمین پزشکی یا زمین شناسی پزشکی برای اولین بار توسط Ziess مورد استفاده قرار گرفت که در آن زمان معادل پزشکی جغرافیایی بود اما امروزه آن را معادل روش های ژئوگرافیکی در اخذ نتایج بهداشتی و پزشکی می پندارند. علت مرگ ناپلئون بناپارت در سال 1821 میلادی ریشه در زمین شناسی پزشکی دارد نامبرده مدت مديدي در معرض آرسنيك بوده و براثر سرطان معده ،جان خود را از دست داده است؛ طبق نظر متخصصان علوم قضايي فرانسه ، سطح آرسنيك يافت شده در موهاي ناپلئون 38 بار بيشتر از مقا دير طبيعي اين ماده است و يك علامت واضح مسموميت به شمار مي رود. در سال های اخیر ارتباط میان محیط و سلامتی، مورد مباحثه بسیاری از رسانه ها و مجلات علمی پژوهشی بوده است. واژه هایی همچون فلزات سنگین و مواد آلاینده، موضوع بحث داغ محافل علمی سراسر جهان را تشکیل می دهد. ابتدا در این زمینه اصطلاح جغرافیای پزشکی مطرح شد سپس این اصطلاح به زمین شناسی پزشکی تغییر نام یافت و اکنون با تمام توان و به پشتوانه محققین مختلف در اقصی نقاط جهان در حال توسعه مفاهیم و محتوای علمی خود است.   1-2 تاریخچه اولین کسی که به وضوح نقش عوامل درونی را بر زمین و ایجاد تغییرات آن مطرح ساخت فیلسوف یونانی Empedocles  اهل آگرگنتوم بود که در 450 سال قبل از میلاد مسیح در این زمینه به فعالیت پرداخته است.نکته جالب آن است که این فیلسوف به علت علاقه فراوانی که به زمین شناسی و فرآیندهای آن داشت در هنگام انجام تحقیقات و مشاهده آتشفشان Etna  در آن سقوط کرد و جان باخت(Shengur 2005). در یونان باستان، ارسطوی استادگرایی شاگرد افلاطون، با الهام گرفتن از تئوری ها و نظریات استاد خود و بسط آرای وی، کتاب مشهور خود را با عنوانMeteorologica  نگاشت(Shengur 2005). این نوشته یکی از اولین آثار مبتنی بر تجربه و مشاهدات علمی در حوزه علوم طبیعی و زمین شناسی در دوران باستان بود که در آن ارسطو نظریاتی راجع به اثرات عوامل طبیعی بر رخداد حوادثی مثل بیماری، تعیین جنسیت جنین و امثال آن را مطرح ساخته است . به علاوه ارسطو برای اولین بار در تاریخ، به معضلاتی که از نظر سلامتی برای کارگران شاغل در معادن سنگ به وجود می آید اشاره کرده است(et al 2003 Bowman).موضوع ارتباط میان زمین شناسی و سلامت موجودات زنده مخصوصاً انسان، از مدت ها پیش شناخته شده بود. فیزیکدان ها، متخصصین علوم طبیعی و فلاسفه عهد باستان در کشورهایی مثل یونان، چین، ایران، مصر و هندوستان و سرخپوستان و مایاها از زمان های بسیار قدیم اهمیت این نکته که پدیده های رخ داده در روی زمین بر سلامتی انسان مؤثر هستند را درک کرده بودند، هر چند که این ارتباط تا قرن نوزدهم میلادی مبتنی بر منطق و علم نبود و تنها خرافات آن را بسط داده بودند. به هر حال به نظر می رسد که اولین نظریات رسمی در حوزه زمین شناسی پزشکی توسط حکیم یونانی Hippocrates ارائه شده که سیصدسال قبل از میلاد مسیح زندگی کرده است.او نشان داد که عوامل محیطی بر نحوه پراکندگی آسیب های جسمانی مؤثر هستد(Lag 1990)(Foster 2002).تمرکز اصلی حکیم هیپوکراتوس بر آب و هوا و مکان جغرافیایی بود. وی در قسمت هفتم رساله خود چنین می نگارد که : آبی که از خاک بر می خیزد آب هایی حاوی آهن، مس، نقره، طلا، قیر و نیترات هستند که برای هر مصرفی مضر بوده و عامل بیماری های متعددی هستند. مثال دیگر مربوط به ویتروویاس معمار رومی است که برای اولین بار نشان داد که آب های موجود در نزدیکی معادن و صنایع معدنی دارای اثرات نامطلوبی بر سلامتی انسان و حیوان هستند(Neriago 1985). فیزیکدان یونانی، گالن در دست نوشته های خود خطر فعالیت های معدنی از نقطه نظر وجود اسید و دیگر مواد مضر در آب های زیرزمینی نزدیک معادن فلزی را خاطر نشان کرد(Lindberg 1992).دانشمندان ایرانی نیز همچون ابوعلی سینا، ایوریحان بیرونی، زکریای رازی و جابربن حیان نظریات متعددی در رابطه با سلامتی انسان و مواد معدنی داشته اند. یکی از مهم ترین تحولات در تاریخ علم زمین شناسی پزشکی، تألیف کتاب بهار خاموش توسط (Carson 1961) بود که در رابطه با سم DDT  و انقراض نسل پرندگان مطالب تکان دهنده ای را عنوان کرد (Singh 2005).در سال 1996 میلادی در اجلاس اتحادیه جهانی زمین شناسی IUGS  با توجه به اهمیت عوامل زمین شناختی بر سلامت انسان و درک او از این موضوع، کمیته ای برای پژوهش های بین المللی در حوزه زمین شناسی پزشکی در کمیسیون برنامه ریزی برای زمین شناسی زیست محیطی تشکیل شد اما در سال 2000 میلادی یونسکو در قالب پروژه ای یا شماره 454 و با عنوان زمین شناسی پزشکی کار خود را در زمینه حاضر زودتر از IUGS  آغاز کرد.به هر حال در تخصص زمین شناسی پزشکی مشاهیر متعددی وجود دارند که از آن ها می توان به پرفسور چاندرا دیسانایاکه استاد دانشگاه پرادنیای سری لانکا اشاره کرد که حدود سی سال در حوزه زمین شناسی پزشکی و زمین شناسی زیست محیطی به انجام تحقیقات وسیع و جامع پرداخته و در گسترش علوم مذکور سهم بسزایی داشته است.علاوه بر وی می توان هاروانت سینگ از دانشگاه ساراواک مالزی و اوله سلینوس از سوئد را نام برد.پرفسور سلینوس بیش از 40 عنوان اثر علمی و پژوهشی در حوزه زمین شناسی پزشکی منتشر کرده است که یکی از مهم ترین آن ها کتاب زمین شناسی پزشکی است که توسط انتشارات معتبر Elsevier در سال 2005 منتشر شذه است. در ایران، اولین نظریات علمی و عقلی در باب زمین شناسی پزشکی را حکمایی چون ابن سینا، ابوریحان بیرونی و سایرین نگاشته اند. شاید بتوان به جرأت گفت که اولین نظریات علمی در حوزه زمین شناسی پزشکی در دنیا توسط حکمای ایرانی ارائه شده است. ابوعلی حسین بن عبد الله ابن سینا دانشمند مشهور و بزرگ ایرانی در کتاب معروف خود که با نام شفا تألیف شده بود مواد را در دسته های سنگريال ذابیات، کباریات و املاح طبقه بندی نمود. محمد بن ذکریای رازی، فیلسوف، طبیب و کیمیاگر برجسته ایرانی که در قرون وسطی می زیسته است مواد را به سه نوع معدنی، گیاهی و حیوانی تقسیم بندی کرده است. به هر حال دانشمندان ایرانی از دوران باستان به مباحث زمین شناسی و کانی شناسی توجه داشته اند و این توجه قابل بررسی و مطالعه بیشتر است. اکنون نیز با توجه به اهیمیت زمین شناسی پزشکی، سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور در سال 1383 واحد پژوهش های زمین شناسی پزشکی را ایجاد کرد که شامل کمیته های، بررسی ژئوشیمی، هیدروژئوشیمی، رادیونوکلوئیدهای طبیعی، ژئوبوتانی و پزشکی می باشد. امروز به علت آنکه کشور ما یکی از بالاترین نرخ های ابتلا به سرطان مری، معده و ریه را دارد و سایر بیناری ها می توانند از منشأ زمین شناختی به وجود آمده باشند، توجه بیش از پیش به مفاهیم و محتوای علمی زمین شناسی پزشکی در کشور امری غیر قابل انکار به نظر می رسد و باید در این زمینه بیشتر تلاش کرد و استراتژی های مدون تری را برای انجام تحقیقات زمین شناسی پزشکی تدوین کرد. زمین شناسی پزشکی با این هدف مورد توجه قرار گرفت که بتواند ضمن ایجاد درکی واضح، صحیح و منطقی از تأثیر مواد طبیعی بر حسم انسان، حیوان و گیاه، خطر آن ها را کاهش دهد. در کشورهای درحال توسعه بیشترین تمرکز مطالعات زمین شناسی پزشکی روی استفاده بهینه از زمین انجام می پذیرد که علاوه مطالعاتی نیز روی تأثیرات مخرب زغال سنگ و عناصری چون آرسنیک محلول در آب و نظایر آن انجام شده است.   1-3 حوزه مطالعاتی زمین شناسی پزشکی آنچه مسلم است آن است که زمین شناسی پزشکی تنها شامل مباحث مربوط به آلودگی نیست و در واقع بررسی کننده و ایجاد کننده ارتباط گسترده میان محیط و سلامتی یا رخداد آسیب ها در انسان، حیوان و گیاهانی است که در آن محیط زندگی می کنند. البته بسط این مسأله نیز حائز اهمیت می باشد. زمین شناسی پزشکی می تواند در دو عنوان اساسی عنصر و محیط تعریف شود. در عنوان اول ارتباط عناصر و رفتار موجودات زنده در مقابل عناصر و ترکیب های شیمیایی مورد بحث قرار می گیرد. در عنوان دوم، واکنشی که موجودات زنده در برابر حوادثی مانند سیل، آتشفشان، زلزله و نظایر آن دارند مورد توجه هستند. حوزه مطالعاتی زمین شناسی پزشکی در پنج بخش مطالعات کتابخانه ای، مطالعات میدانی، بررسی های آزمایشگاهی، تفسیر و نتیجه گیری و مطالعات پیشرفته خلاصه می شود. در مطالعات کتابخانه ای از نقشه های توپوگرافی، نقشه های زمین شناسی، جغرافیا، هیدرولوژی و خاک شناسی، عکس های هوایی و تصاویر ماهواره ای استفاده می شود لذا در این خصوص از نقشه های زمین شناسی با مقیاس 1:250000، 1:100000 و 1:25000 استفاده می شود. در مراحل بعدی از نقشه های ژئوشیمی آب و خاک و داده های ژئوفیزیک استفاده می شود. به علاوه در صورت امکان می توان از نقشه های زیست محیطی نیز استفاده کرد که غالباً در مقیاس 1:25000 تهیه می شوند. مطالعات میدانی یا به اصطلاح عملیات صحرایی در حوزه زمین شناسی پزشکی به بخش های، نمونه بردای ژئوشیمیایی، مطالعات هیدرولوژی و هیدروژئولوژی، مطالعات بهداشتی، ژئوبوتانی، میکروبیولوژی و قارچ شناسی، پزشکی، آمار، جامعه شناسی، روانشناسی، مردم شناسی و قوم نگاری، رادیومتری و مطالعه پرتوزایی در محیط، دانپزشکی و سنجش از دور تقسیم می شود. در برررسی های آزمایشگاهی، مطالعه کانی های سنگین، آنالیز شیمیایی به روش های مختلف تجزیه(به روش های XRF ، XRD وICP) و آرمایشات مربوط به مواد رادیواکتیو از اهمیت ویژه ای برخوردار است ضمناً نمونه برداری از خون، ادرار و در برخی اوقات نمونه بردای موضعی از بدن نیز کارگشا خواهد بود. در قسمت تفسیر و نتیجه گیری، تهیه نقشه نهایی و تهیه نقشه های ژئوشیمی منطقه مورد مطالعه و به علاوه تهیه نقشه های زمین شناسی پزشکی اهمیت ویژه ای دارد. نقشه های زمین شناسی پزشکی می توانند نشانگر آلودگی ها و نقاط پرخطر باشند. نفشه های زمین شناسی پزشکی نوعی از نقشه های ژئوشیمیایی هستند که در آن علاوه بر توزیع طبیعی مواد و عناصر، می توان تمرکزهای غیرعادی مانند فلزات سنگین و رادیواکتیو ناشی از فعالیت صنایع را نیز یاده کرد. نقشه های زمین شناسی پزشکی، اسناد مهم و معتبری هیتند که در پژوهش های بهداشتی و اپیدمولوژی1 می توان از آن ها بهره برد. مطالعات پیشرفته در حوره مطالعاتی زمین شناسی پزشکی، اغلب پس از انجام مراحل فوق و در موارد خاصی صورت می پذیرد. اگر مطالعات پیشین نتایج قابل قبولی را ارئه ندهند، در این قسمت مشکلات مهمی بروز خواهد کرد. به هر حال زمین شناسی پزشکی حوزه ضروری از علم است که برخی از مؤلفین با استفاده از آن ارتباط بین زمین شناسی زیست محیطی و مشکلات سلامت در انسان، حیوان و گیاهان را بررسی می کنند (Gomes and Silva 2007).عناصر شیمیایی، کانی ها و مواد معدنی، خاک ها و آب و هوا اجزای ضروری محیط زمین شناختی هستند.  

فصل دوم

عناصر و کانی ها   2-1 مقدمه عناصر مواد خالصی هستند که نمی‌توان آن ها را به دو ماده یا مواد بیشتر طوری تفکیک کرد که خاصیت مواد به دست آمده از ماده اصلی متفاوت باشد. بنابراین عنصر ماده‌ای است که به مواد خالص ساده‌تر از خود تجزیه نمی‌شود. طبیعت در جهان پیرامون ما از مواد گوناگونی ساخته شده است. این مواد دارای حالتهای فیزیکی مختلف می‌باشند، سنگها و کوهها جامدند، رودها و دریاها از آب مایع تشکیل شده‌اند و هوای اطراف به صورت گاز می‌باشد. پوسته زمین از ترکیبات مختلفی تشکیل شده است. کانی های مختلفی وجود دارند که با تجزیه آن ها عناصر سازنده آنها به دست می‌آید و انسان با یافتن شیوه‌های مختلف عناصر فراوانی را از پوسته زمین استخراج کرده و برای رفع نیازهای خود از آنها استفاده می‌کند. عناصر مختلف از لحاظ خواص فیزیکی و شیمیایی با یکدیگر متفاوت می‌باشند، اما در یک خاصیت مهم باهم مشترک هستند و آن عدم تجزیه آن ها به مواد ساده‌تر می‌باشد. از 90 عنصری که در طبیعت وجود دارد شش تای آنها  N2) و O2 و چهار گاز نجیب Ye ، kr، (Ar  به صورت عنصر در اتمسفر یافت می‌شوند. این شش عنصر را می‌توان با تقطیر جز به جز هوای مایع از یکدیگر جدا کرد. چهار عنصر دیگرNa) ، Mg ، Cl2 ، (Br2 را می‌توان از آب اقیانوس ها که در آن جا به صورت یون های تک اتمی وجود دارند، استخراج کرد و سپس با واکنشهای الکتروشیمیایی در سلول های الکتریکی به عناصر مربوطه تبدیل کرد. تقریباً تمام عناصر دیگر را می‌توان از ذخایر معدنی روی زمین یا زیر زمین بدست آورد. اما اکثر این معادن را نمی‌توان به عنوان منابع تهیه عنصر در نظر گرفت زیرا بسیاری ناخالص هستند. مواد معدنی نسبتا کمی وجود دارد که استخراج عناصر از آنها مقرون به صرفه است و اصطلاحاً آنها را کانه می‌نامند. فلزاتی مانند طلا و پلاتین را که به حالت عنصر وجود دارند، می‌توان با روشهای جداسازی فیزیکی ساده بصورت خالص بدست آورد. معمولا طلا را از طریق انحلال در جیوه جدا می‌کنند. گوگرد تنها جامد غیر فلزی است که بصورت ذخایر عظیم زیرزمینی با خلوص 99% یافت می‌شود. در سال 1864 جی نیولندز و درسال 1867 دیمتر مندلیف تدوین عناصر را در قالب جدولی شروع کردند. جدول نیولندز تا عنصر کلسیم کارایی داشت و بعد از آن اشکالات عمده‌ای داشت که در جدول مندلیف این اشکالات تا حدی بر طرف شده بود. مندلیف عناصر را برحسب افزایش وزن اتمی مرتب می‌کرد. شکل جدید این جدول امروزه برحسب افزایش عدد اتمی عناصر مرتب شده است و هر عنصر با نشانه اتمی که شامل یک یا دو حرف بوده و از اسم عنصر یا اسم لاتین آن عنصر و یا از اتم یکی از ترکیبات آن مشتق شده است، نمایش داده می‌شود. عناصر با خواص شیمیایی مشابه در زیر یکدیگر در یک گروه قرار می‌گیرند و هر دوره تناوب با یک فلز قلیایی آغاز و به یک گاز نجیب ختم می‌شود. به جز گروه یک که با هیدروژن آغاز می‌شود. جدول تناوبی، وسیله با ارزشی است که از روی آن می‌توان خواص عناصر مختلف را پیش بینی کرد. تصویر 2-1 جدول تناوبی عناصر شیمیایی 2-2 فلزات از 106 عنصر شناخته شده تقریبا 81 عنصر را می‌توان جزء فلزات طبقه بندی کرد. همه فلزات کم و بیش دارای خوص فیزیکی زیر هستند. رسانایی الکتریکی زیاد، رسانایی گرمایی زیاد، جلاپذیری و قابلیت مفتول شدن و چکش خواری و بارزترین خاصیت فلزات که آنها را از سایر عناصر متمایز می‌سازد، تمایل به از دست دادن الکترون می‌باشد. خصلت فلزی در جدول تناوبی از چپ به راست کاهش و از بالا به پایین افزایش می‌یابد. عناصری که معمولا فلز نامیده می‌شوند، شامل گروههای زیر هستند : تمام عناصر گروه های (A1 و A2) ، عناصر سنگین در گروه های A3 )Tl و In و Ga) و Al ) A4 ، ( Sn و A5 (Pb و  ( Bi ، تمام عناصر واسطه از زیر گروه های B ، تمام آکتنیدها و لانتانیدها.   2-3 غیر فلزات در گوشه راست بالای جدول تناوبی مجموعه 17، عنصری وجود دارد که معمولا غیرفلزات نام دارند. به جز سلنیوم و شکل گرافیت کربن بقیه آنها نارسانای الکتریکی می‌باشند. بلورهای غیرفلزات به جز چند استثناء از جمله الماس از نظر ظاهری کدر هستند و تمام جامدات غیرفلزی با چکش خوردن یا کشیده شدن ، خرد می‌شوند. از دیدگاه شیمیایی مهمترین خاصیت غیرفلزات تمایل آنها در بدست آوردن الکترون در واکنشهای شیمیایی است. به جز گازهای نجیب که برعکس سایر غیرفلزات تمایل کمتری به ترکیب با سایر عناصر نشان می‌دهند و برعکس سایر غیرفلزات که در حالت گازی مولکولهای چند اتمی تشکیل می‌دهند (مثل N2 و O2 و S8 و غیره) این گازها تک اتمی هستند.   2-4 شبه فلزات عناصری مانند بور ، سیلیسیم ، ژرمانیوم ، آرسنیک ، آنتیموان و تلوریوم که خواص آنها حد واسط فلزات و غیرفلزات می‌باشد، شبه فلز نامیده می‌شوند. همه آن ها جلای فلزی دارند ولی هیچ‌یک در واکنشهای شیمیایی یون مثبت تشکیل نمی‌دهند. شبه فلزات نیم رسانا هستند. اگرچه رسانایی الکتریکی آنتیموان و آرسنیک به فلزات نزدیک است. سیلیسیم و ژرمانیوم در ساخت ترانزیستورها کاربرد دارند. خاصیت بارز شبه فلزات این است که برعکس فلزات ، رسانایی الکتریکی آنها به دما بستگی دارد و با بالا رفتن دما رسانایی الکتریکی آنها بهتر می‌شود. دو عنصر بسیار سنگین پولونیوم و استاتین که هیچ یک در طبیعت وجود ندارند به طور قراردادی در گروه شبه فلزات طبقه‌بندی می‌شوند. در این قسمت به بررسی عناصر، کانی ها و خطرات آن ها از دیدگاه زمین شناسی پزشکی می پردازیم.   2-5 میکا ميکا اصطلاحي عمومي است که به گروهي از کاني هاي آلومينوسيليکات گفته مي شود. اين کاني ها ساختار ورقه اي شکل دارند و از ترکيبات فيزيکي و شيميايي مختلف تشکيل شده اند. كاني هاي خانواده ميكا از سيليكات هاي صفحه اي هستند كه شامل موسكوويت، بيوتيت، فلوگوپيت، لپيدوليت و ناترونيت مي گردند. موسكوويت، مهمترين و فراوانترين كاني صفحه اي به شمار مي رود. موسكوويت ورقه اي در پگماتيت ها و نوع پولكي در گرانيت، پگماتيت ها و شيست ها پيدا مي شود. ليپدوليت در پگماتيت هاي غني از ليتيوم تشكيل مي شود. فلوگوپيت به صورت رگه اي و توده اي در پيروكسنيت ها و اسكارن هاي منيزيم دار گزارش شده است. کاني هاي گروه ميکا که از نظر اقتصادي داراي اهميت هستند به صورت زير طبقه بندي مي گردند:

• موسكوويت یا پتاسيم ميکا
• بيوتيت یا منيزيم آهن ميکا
• فلوگوپيت یا منيزيم ميکا
• ليپيدوليت یا ليتيوم ميکا

سيستم بلوري اين کاني ها منوکلينيک است. اين گروه از کاني ها داراي ترکيبات مختلفي از سيليکات آلومينيم آهن، منيزيم و ميکا هستند. حضور فلوئورين، باريم، منگنز، واناديم نيز در اين کاني ها گزارش شده است. از بين اين کاني ها، موسکوويت به خاطر خواص فيزيکي، شيميايي، حرارتي و مکانيکي استثنايي که دارد، در صنعت کاربرد فراوان دارد. ورميکوليت و فلوگوپيت هم مانند ميکا از اهميت برخوردار هستند. از بيوتيت به ندرت در مصارف صنعتي استفاده مي شود. موسكوويت ورقه اي در پگماتيت ها و نوع پولكي در گرانيت، پگماتيت ها و شيست ها پيدا مي شود. ليپدوليت در پگماتيت هاي غني از ليتيوم تشكيل مي شود. فلوگوپيت به صورت رگه اي و توده اي در پيروكسنيت ها و اسكارن هاي منيزيم دار گزارش شده است. 2-6 سدیم سديم در گذشته در مواد مركب زيادي شناسايي شده بود اما تا سال 1807 استحصال نشده است. در اين سال Sir Humphry Davy‌ از طريق الكتروليز نمك خورنده اقدام به استحصال سديم نمود.  در اروپاي قرون وسطايي مواد مركب سديم دار با نام لاتين قرون وسطايي سديم براي درمان سردرد استفاده مي شد. در ايران قديم سولفات سديم را با نام مهره افسون يا حجرالسلوان مي‌شناخته‌اند. در كتاب جامع المفردات، ابن‌بيطار در مورد اين ماده معدني نوشته است كه: ابوالعباس ابن نباتي گفته است، سولفات سديم سنگ سفيدي است كه در آب حل مي‌شود و سپس رنگ شيري پيدا مي‌كند و به دو شكل است: يكي شبيه بلور و دومي داراي خاصيت سمي است، همچنين در ساير كتب ادويه آمده است كه حجرالسلوان شبيه بلور است و فرق آن با بلور در اين است كه اين ماده معدني در آب حل مي‌شود ولي بلور حل نمي‌شود. در فرهنگ ناظم اطبا اشاره شده است كه حجرالسلوان يا مهره افسون يك نوع داروي طبي است و خوردن آن اندوه را دور مي‌كند و آنرا مفرح هم مي‌خوانند، لذا مطابق مشخصاتي كه داده شده است اين كاني بايد تنارديت[1] باشد كه شكل متبلور آن يعني ميرابليت[2] شباهت به بلور كوارتز دارد و خوردن نوعي از آن به نام كاني گلابريت[3] به دليل همراه بودن با سولفات كلسيم، كشنده مي‌باشد. سولفات سديم طبيعي بدون هيچ دليل موجهي تا ابتداي قرن شانزدهم به عنوان يك ماده داروئي مورد استفاده قرار مي‌گفت و اغلب منابع شناخته شده، آشنايي با خواص اين ماده معدني و كاربرد و موارد مصرف آن در صنعت را حدوداً در سال 1650 ميلادي گزارش نموده‌اند. براي اولين بار در سال 1665 ميلادي دانشمندي به نام جي آر گلابر سولفات سديم را در ضايعات و پسمانده‌هاي حاصل از كارخانه‌‌هاي توليد اسيد كلريدريك كه در نتيجه اثر اسيدسولفوريك بر نمك طعام حاصل شده بودند، مورد شناسائي قرار داد و سپس آنرا به طور اصولي و دقيق شرح داد و با توجه به ماهيت داروئي آن (ملين) آنرا به نام ميرابل نامگذاري نمود و پس از آن در سال 1667 ميلادي اين نمك سولفاته از آب درياچه استخراج شد و با نام ملح فريدريك به بازارهاي مصرف جهاني ارائه گرديد وبه خاطر مطالعه و شناسايي اين ماده معدني توسط گلابر به افتخار وي، بلور هيدراته شده سولفات سديم، نمك گلابر ناميده شد و چنانچه آنرا از آب چشمه‌هاي معدني بدست آورند، مي‌جوشد و به همين علت به آن بلورهاي جوشان نيز مي‌گويند. در 50 سال اخير با پيشرفت دانش بشري و همچنين تكنولوژي، سولفات سديم در توليد فرآورده‌هاي شيميايي و كاربرد آن در صنايع مختلف و به ويژه درصنايع شيشه‌‌سازي، پودرهاي شوينده، كاغذ و نساجي اهميت روز افزوني پيدا كرده است، به طوري كه امروزه ميزان توليد جهاني سولفات سديم طبيعي به حدود 4 ميليون تن و سولفات سديم مصنوعي به بيش از 5/1 ميليون تن در (سال 1998) رسيده است و تقريباً 67% از سولفات سديم توليدي جهان از منابع طبيعي بدست مي‌آيد و ذخاير گزارش شده جهاني آن به بيش از 3/3 ميليارد تن مي‌رسد. سديم فلزي است ضعيف، نرم و موم مانند به رنگ سفيد- نقره اي با نماد Na، عدد اتمي 11، وزن اتمي 989/22، وزن مخصوص 971/0 گرم بر سانتي متر مکعب، سختي 5/0 در مقياس موس، نرم، نقطه جوش 883 درجه سانتي گراد و نقطه ذوب 72/97 درجه سانتي گراد. سديم در گروه يک جدول تناوبي به عنوان فلزات قليايي (آلكالي) خاكي بوده و در دوره 3 قرار دارد. سديم ششمين عنصر فراوان در زمين بوده و 85/2% پوسته زمين را مي سازد.سديم چهارمين عنصر فراوان در كل پوسته و فراوانترين فلز آلكالي مي باشد. اين عنصر واكنش پذير و سبك وزن هرگز درطبيعت به صورت خالص يافت نمي شود زيرا واكنش پذيري بالايي دارد و سريع در مجاورت آب يا هوا واكنش مي دهد. اين عنصر در مواد مركب طبيعي فراوان يافت مي شود (بخصوص در هاليت NaCl و آب شور). بعلاوه سديم در هوا اكسيد مي شود، در شعله به رنگ زرد مي سوزد و به طور ناگهاني با آب واكنش مي دهد و به علت خاصيت واكنش پذيري بالا، آن را در زير نفت نگهداري مي كنند. سديم به وسيله الكتروليز كاملاً خشك كلريد سديم به دست مي آيد (كلريد سديم يك نمك معمولي بوده و از مهمترين مواد غذايي جانوران مي باشد). اين روش ارزانتر از روش الكتروليز هيدروكسيد سديم (الكتروليز كلريد سديم مذاب، بوراكس و كريوليت) انجام مي شود. سديم در آب شناور مي شود و آن را به هيدروژن آزاد تجزيه مي كند و تشكيل هيدروكسيد را مي دهد. يكي از ويژگي هاي از بين بردن سختي آب[4] ، جايگزيني كلسيم و منيزيم توسط سديم است كه از طريق تبادل يوني و فرآيند آهك و سودا انجام مي شود. دريافت روزانه سديم در بين جوامع مختلف بشدت متغير است و در بعضي تا حدود کمتر از يک گرم در روز مي رسد، در حالي که در بعضي ديگر اين ميزان حدود 10 تا 12 گرم در روز است. ميزان دريافتي سديم از آب آشاميدني در اجتماعات مختلف تفاوت چنداني ندارد.سديم عنصري بسيار ضروري براي انسان است. اين فلز به طور معمول در هوا در زير دماي 388 درجه كلوين برافروخته نمي شود. سديم در ستاره ها و خطوط طيف D اين عنصر به فراواني وجود دارد و بيشترين مقداررا در نور ستاره ها دارد. سديم به مقدار زياد در كاني هاي  آمفيبوليت، كريوليت، نيترسودا، زئوليت و... يافت مي شود. مهمترين مواد مركب سديم دار در صنعت عبارتند از: نمك طعام (هاليت) NaCl، خاكستر سودا (Na2CO3) Soda Ash، baking Soda (NaHCO3)، سوداي خورنده NaOH ، نيترات سديم (NaNO3) Chile Saltpeter‌، فسفاتهاي سديم 2 و 3 ظرفيتي، تيوسولفات سديم (Na2S2O3. 5 H2O) و بوراكس (Na2B4O7. 10 H2O). كلريد سديم معمولي ترين نمک و معمولي ترين ماده مركب سديم دار كه از مهمترين مواد غذايي جانوران با نام معدني هاليت و فرمول شيميايي (NaCl) از کاني هاي طبيعي گروه هاليدها مي باشد. هاليت در طبيعت به صورت بلور يا محلول در آب درياچه ها، بركه ها و درياها پيدا مي شود. نمك فراوان‌ترين و ارزانترين منبع سودا (Na2O) و كلر است و به همراه كرومات سديم و هيدروكسيد سديم مهمترين تركيبات رايج سديم را شامل مي‌شوند. چگالي نمک 165/2 گرم بر سانتي متر مکعب و سختي آن 5/2 در مقياس موس است. نقطه ذوب نمک 806 و نقطه جوش آن 1465 درجه سانتيگراد مي باشد. بلور نمک داراي جلاي شفاف تا نيمه شفاف و رنگ سفيد تا بي رنگ است، در سيستم كوبيك متبلور مي شود و عناصر اصلي تشکيل دهنده آن سديم و کلر است. البته عناصر ديگري چون آلومينيوم، آهن، کلسيم و... به صورت ناخالصي ديده مي شوند. کلرايد سديم در آب، آب جوش و گليسرول محلول است ولي در الکل کمي محلول بوده و در الکل بدون آب غير محلول است. نمک در صورت قرار گرفتن در مسير اشعه ماوراء بنفش از خود حالت فلورسانس نشان مي دهد و با اشعه X ابتدا به رنگ آبي و سپس قهوه اي و با اشعه هاي راديواکتيو طبيعي رنگ ارغواني به خود مي گيرد. از 39 ميليون تن هاليت توليدي ايالات متحده امريكا در حدود 58 درصد آن به مصرف تهيه فرآورده هاي شيميايي از جمله كلر، اسيد كلريدريك، كربنات سديم، فلز سديم و... مي رسد. در كشورهاي پيشرفته سنگ نمك را به طريقه محلول استخراج مي نمايند. فضاهاي خالي ايجاد شده محل مناسبي براي ذخيره سازي تركيبات نفتي و مواد زائد راديواكتيو است. نیترات سدیم با فرمول شيميايي (NaNO3) در سيستم رمبوئدريک متبلور مي شود. نيترات سديم به صورت توده اي يا لايه اي همراه با آهک يافت مي شود. وزن مخصوص اين کاني 29/2 گرم بر سانتيمتر مکعب بوده و به آساني در آب حل مي شود. نيترات ها به علت محلول بودن در آب، بيشتر در مناطق خشک و کويري يافت مي شوند و از معروف ترين تمرکز هاي آن ها در جهان، کشور شيلي مي باشد. سولفات سديم نوعي تركيب شيميايي رايج است كه در طبيعت به فراواني يافت مي‌شود، كانسارهاي سولفات سديم معمولاً از تبخير آب‌هاي سطحي اشباع شده از نمك در درياچه‌هاي قليائي و پلاياها تشكيل مي‌شوند و در نتيجه تبخير آب‌هاي سطحي مقداري سولفات سديم همراه با ساير نمك‌ها در اينگونه از درياچه‌ها به اشباع مي‌رسد به طوري كه بخش عمده‌اي از سولفات سديم طبيعي از شورابه‌هاي غير دريايي و رسوبات تبخيري به دست مي‌آيد كه در درياچه‌هاي كويري وجود دارد و بر اين اساس بيشتر كانسارهاي تجارتي سولفات سديم داراي خاستگاه تبخيري هستند و بيشتر در مناطق خشك و نيمه‌خشك يافت مي‌شوند و بدين سبب اين كانسارها در رده سري‌هاي تبخيري قرار گرفته و افزون بر آن در سنگ‌هاي رسوبي نيز ذخاير آن ها ديده شده است. تمام نهشته‌هاي اقتصادي سولفات سديم از تبخير آب‌هاي سطحي در حوضه‌هايي كه نقاط پست حوضه آبريز را تشكيل مي دهد (پلايا) و بويژه در نواحي خشك و نيمه خشك بوجود مي آيند و لذا داراي خاستگاه تبخيري هستند ذخاير طبيعي سولفات سديم شامل دو رده بندي كلي مي‌باشد: گروه اول: شامل آن دسته از دخايري است كه به صورت چينه‌ها و لايه‌هاي بلورين ميرابليت و گلوبريت بوجود آمده و خاستگاه آنها شورابه‌هاي زيرين درياچه‌هاي پلايا است كه به صورت لايه‌هاي رسوبي كف درياچه‌هاي شور مي باشد. از اين نوع ذخاير مي‌توان به ذخاير Alberta و Saskatchwan در غرب كانادا، Great Salt  Lake  در ايالت يوتاي آمريكا، نهشته‌هاي بزرگ ميرابليت ـ گلوبريت در خليج Bogaz Gol در ساحل شرقي درياي خزر و ذخاير شورابه اي در غرب آمريكا و مكزيك اشاره نمود، لازم به ذكر است كه اين نوع ذخاير براي استخراج نياز به انباشته‌شدن داشته و استخراج به روش‌هاي پمپاژ و لايروبي كردن صورت مي‌گيرد. ب: گروه دوم: ذخاير سولفات سديم شامل لايه‌هاي پنهان تنارديت و گلوبريت همراه با كاني‌هاي ديگر است كه در زير ساير طبقات قرار گرفته و كاملترين و بزرگترين كانسارهاي اصلي سولفات سديم دنيا را تشكيل مي‌دهند كه به عنوان مثال مي‌توان كانسارهاي موجود در استان Borgos كشور اسپانيا را نام برد كه در آنجا روش‌هاي بهره‌برداري كلاسيك به كار گرفته مي‌شود. البته منابع سولفات سديم از نظر خاستگاه ممكن است به صورت‌هاي ديگري نيز در طبيعت قرار گيرد، بر اساس گزارش هاي موجود (احمد نبيان، 1378) كانسارهاي سولفات سديم در ايران را مي‌توان در گروههاي زير طبقه‌بندي كرد: الف: ذخاير سولفات سديم محلول در شورابه‌هاي لب شور حاشيه پلاياها و شورابه‌هاي بين‌ كريستالي موجود در خلل و فرج پوسته‌ها و لايه‌هاي نمكي. رسوبات درياچه‌اي پلاياها: اغلب آبخوان های  آب زيرزميني لب شور حاشيه پلاياهاي سولفات سديم در ايران، در زون سولفات سديم حاشيه آن داراي سولفات سديم با عيار نسبتاً كم مي‌باشند. مانند شورابه‌هاي زيرزميني لب شور حاشيه پلاياهاي ابرقو، قم، حوض سلطان و ميغان اراك كه به دليل عيار كم (چند گرم بر ليتر) و نياز به احداث حوضچه‌هاي استحصال مصنوعي جهت‌ بهره‌برداري از آنها، تا كنون مورد بهره‌برداري قرار نگرفته‌اند. شورابه‌هاي اشباع از سولفات سديم در گروه معدودي از پلاياهاي ايران وجود دارد كه تيپيك‌ترين اين ذخاير، شورابه‌هاي بين كريستالي پوسته نمكي پلاياي ميغان اراك است كه اشباع از سولفات سديم بوده و مي‌تواند منبع مناسبي جهت بهره‌برداري سولفات سديم باشد، از شورابه‌هاي اشباع از سولفات سديم، مي‌توان به پلاياهاي كوچك چمبورك در جنوب تهران كه در حال حاضر در حال بهره‌برداري است اشاره نمود. ب:  پهنه خاك سولفاته قشري از زون سولفات سديم حاشيه پلاياها و پائين دست دشت‌ها ذخاير شناخته شده از اين گروه در ايران شامل مواد زير است:

• ذخاير سولفات سديم زون سولفاته حاشيه شمال‌غربي پلاياي قم و حاشيه جنوبي آن در شمال مرنجاب
• ذخاير سولفات سديم زون سولفاته حاشيه جنوبي حوض سلطان
• ذخاير سولفات سديم پلاياي كوير سگزي در 40 کيلومتري جنوب شرقي اصفهان
• ذخاير سولفات سديم پهنه‌هاي رسي پائين دست دشت‌هاي جنوبي البرز كه مي‌توان ذخاير شناخته شده، كفه‌هاي رسي حاوي سولفات سديم غرب، جنوب غرب و جنوب شرق ورامين، كفه‌هاي سولفات‌دار جنوب‌غربي ايوانكي (گرمسار)، پلاياي كوچك منطقه چمبورك در دامنه شمالي كوه اراد (در اين منطقه علاوه بر اراضي سولفات‌دار يك درياچه نمك نيز وجود دارد)، اراضي سولفات‌دار منطقه ده نمك گرمسار، اراضي سولفات‌دار جنوب منظريه قم، پهنه‌هاي سولفات‌دار منطقه نجم‌آباد و محمدآباد در غرب كرج و پهنه‌هاي سولفات‌دار اراضي زرين آباد در جنوب جاده دامغان ـ شاهرود را نام برد.

پ: لايه‌هاي سولفات سديم جامد در پوسته نمكي پلاياهاهستند.از تيپيك‌ترين اين نوع ذخاير مي‌توان به پلاياي توزلوگل (ميغان اراك) در 19 كيلومتري شمال شرقي اراك اشاره نمود. اين ذخيره به صورت يك قشر كريستاله سولفات سديم، در پوسته نمكي اين پلايا و به صورت بين انگشتي با آن قرار گرفته است ت: لايه‌هاي سولفات به صورت واحدهاي بين لايه‌اي درسازندهاي تبخيري قديمي‌تر از كواترنر. ذخاير سولفات سديم تيپ چهارم تاكنون در ايران شناسائي نشده بود اما بررسي‌هاي انجام شده بر روي كانسار سولفات سديم گرماب (احمد نبيان، 1378) نشان داد كه اين آثار معدني از تيپ چهارم است كه به صورت لايه‌هاي نازكي متناوب و هم شيب با لايه‌هاي ژيپس در واحدهاي تبخيري سازند قم (ميوسن) قرار دارد. سديم يك جزء سازنده كلريد سديم NaCl مي باشد كه براي حيات بسيار ضروري است. سديم از عناصر پرمقدار روزانه در حد گرم مي باشد که غالباً به صورت املاح همراه با مواد غذايي وارد دستگاه گوارش مي شوند و پس از ورود به گردش خون و گذر از منافذ نسبتاً گشاد مويرگي وارد آب بين سلولي مي شوند و در مجاورت سلولها قرار مي گيرند. اين مواد معدني در آب به صورت يون در مي آيند. نمك طعام در آب بدن به صورت مولكول بدون بار NaCl كمتر يافت مي شود. سديم در شكل پودري در آب قابل انفجار است و توليد سم مي كند و با عناصر ديگر به مقدار زياد تلفيق نمي شود. اين فلز بايد با احتياط حمل شود. سديم در اتمسفر ساكن (بي اثر) حفظ مي شود و در تماس با آب و نمونه هاي ديگر، واكنش مي دهد كه بايد از اين تماس جلوگيري نمود. هر چند كربنات سديم به عنوان ماده سمي شناخته نشده ولي تماس آن با چشم و تماس طولاني آن با پوست مي‌تواند خطرناك باشد. در صورت بلعيده شدن، كربنات سديم باعث زخم معده مي‌شود. از مواجهه هم زمان با كربنات سديم و آهك مي‌بايست جلوگيري كرد چرا كه تماس آنها سود سوزآور توليد مي‌كند كه بسيار خطر ناك است. در دفع كلريد كلسيم مي بايست دقت كرد وآن را از كارخانجات دور كرد. بيشتر روندهاي منفي بازار سولفات سديم به دليل محدوديت‌هاي زيست محيطي است (كاهش زباله براي پاك‌كننده‌هاي جامد و مايع) مسبب تقويت بهينه‌سازي و بازيافت شده است (خميركاغذ و شيشه) و پراكنش گوگرد را كاسته است. بعلاوه سبب كاهش محصولات جانبي مانند زباله‌ها شده است.   2-7 کائولن واژه كائولن از سلسله جبال بلند كائولينگ به معني قله مرتفع در ناحيه جيان كسي در كشور چين گرفته شده است كه از خاك چيني سفيد رنگ تشكيل شده است. در اواسط دوران تانگ، قبل از ميلاد مسيح، صنعتگران چيني قدمهاي نخستين را در تصفيه و پاك نمودن مواد اوليه جهت توليد كالاهايي برتر و عاري از نقص برداشته بودند. اين تحولات ابتدا منجر به ساخت برخي ظروف سفالين با سنگ‌نما به رنگ سفيد شد كه در تهيه آنها از خاك كائولن استفاده مي‌گرديد. آميختن فلاسپاتها با كائولن منجر به تهيه ظروف مزبور گرديد. كه نوع بدنه آنها از استحكام، سفيدي متمايل به زرد و شفافيت متوسطي برخوردار بوده است. بعلت استقبال فراوان از اين ظروف، عرضه آنها در بازارهاي جهاني افزايش پيدا كرد. اولين كارخانجات صنعتي ظروف پرسيلن يا چيني در چينگ ته چن تأسيس شد كه صدها سال در اين زمينه فعاليت مي‌كردند. يكي از كشفيات قابل توجهي كه در آن زمان حاصل گرديد و بعدها مورد تقليد و دوباره سازي ساير صنعتگران قرار گرفت. استفاده از كبالت بخاطر رنگ آبي حاصل از آن در ترسيم نقوش بر روي ظروف مزبور بود. كبالت قبلاً بوسيله ايرانيان بر روي ظروف سفالين مورد استفاده قرار گرفته و از طريق آنها نيز به صنعتگران چين منتقل شده بود. بطور كلي تمام مراحل ساخت، اصول اوليه و فرمول چگونگي تهيه چيني آلات هميشه نزد چينيان مخفي نگهداشته مي‌شد و آن ها همواره اين اسرار را بصورت گنجي پاسداري مي‌كردند. كشور ژاپن را نيز از دير زمان مي‌توان جزء يكي از اولين و بزرگترين توليد كنندگان كالاهاي پرسيلن (چيني‌آلات) محسوب نمود. محصولات اين كشور هميشه به تعداد فراوان و با مرغوبيتي متوسط در سطح جهان عرضه مي‌شده است. فرآورده‌هاي ژاپن اغلب از نقوش و فرمهاي تقليدي برخوردار بودند و گرچه از جهات تكنيكي در سطح عالي قرار داشتند ولي به لحاظ عدم ابتكار توليدات نامحدود، محصولات چيني اين كشور به لحاظ اهميت در دوره دوم جهاني قرار دارد. در چين سفرهاي ماركوپلوو ديگران قطعاتي از چيني‌هاي ساخت وارد اروپا گرديد. در آن زمان اروپائيان ظروفي خشن و ابتدائي توليد مي‌كردند كه پس از مشاهده قطعات چيني كوشش فراواني در ساختن ظروف چيني بكار بردند. صنعتگران اروپائي با اضافه كردن گرد شيشه به خاكهاي سفيد رنگ سعي نمودند كه محصولات چيني مشابه محصولات كشور چين را توليد نمايند ولي اين كشف تا سال 1709 كه مقارن با شروع تحولات صنعتي در اروپا مي‌باشد، به وقوع پيوست. در آن زمان يعني اواخر قرن 18 ميلادي سفالگران با تجربه پي مي‌بردند كه تمام رازها در تركيب كائولن، سيليس و فلدسپات نهفته است و گفته مي‌شود كه اين كشف براي اولين بار توسط بانگر كه شاگرد يك دوافروش آلماني بود انجام گرفته است، ولي امروزه اين كشف را به گرافونت شرينهاس نسبت مي‌دهند. در برخي نوشته‌ها به چگونگي روش ساخت چيني و ورود آن بصورت مخفيانه به اروپا توسط ميسيونرهاي مذهبي اروپائي اشاره شده است. اين كشف به سرعت در تمام اروپا اشاعه پيدا كرد و كارخانجات چيني سازي در سرتاسر اين قاره احداث گرديد. در انگلستان خاك سفيدي كه از منطقه كورنوال استخراج مي‌شود پرسيلن ادت به معني خاك چيني مي‌نامند. در طي سالهاي اخير همراه با گسترش دانش و كشف خواص گوناگون كائولن، اين ماده جايگاه خاصي در صنعت كسب كرده و امروزه بعنوان ماده اوليه اصلي يا جنبي و كاتاليزور در بسياري از صنايع استفاده مي‌گردد. كائولن در ايران نيز از دير باز مورد توجه بوده و آثار حفريات قديمي از قبيل تونل و گودالهاي متعدد، حكايت بر شناخت آن نزد پيشينيان ايران زمين دارد. تاريخ معدنكاري بر روي كائولن در ايران به درستي معلوم نيست. در قرن نهم اين اشياء در بين ايرانيان بسيار رايج بوده و سفالگران سلاجقه و صفويه سعي فراوان در بازسازي آنها كردند. در عصر صفويان تعدادي از صنعتگران چيني نيز جهت تعليم و آموزش به ايران آمدند ولي از اين آموزش نتايج مطلوبي حاصل نشد. بجز آنكه ايرانيان بشدت تحت تأثير نقوش و رنگهاي هنرمندان چيني قرار گرفتند. از آن به بعد بتدريج پي به اهميت و خواص كائولن بردند و در صنايع مختلف از آن استفاده كردند. كائولن يك اصطلاح اقتصادي است كه براي كانسارهاي رسي تقريباً سفيد به كار مي رود و از نظر صنعتي به رسي هايي كه داراي مقدار قابل توجهي كائولينيت باشند،اطلاق مي‌شود. اين كانسارها اغلب شامل كاني كائولينيت و يا فرآورده هاي بدست آمده از آن مي باشند. در گذشته اصطلاح خاك چيني به عنوان مترادف كائولن استفاده مي شد. نام كائولن از كلمه كائولينگ چيني به معناي تپه سفيد مشتق شده است که از آن خاك كائولن استخراج مي شده است. كائولن از مجموعه كاني هاي رسي بوده و فرمول شيميايي آن H4Al2Si2O9  مي باشد.كاني هاي كائولن شامل كائولينيت، ديكيت، ناكريت و هالوزيت مي باشد. فراوان ترين كاني اين گروه كائولينيت مي باشد. همه اين كاني ها جزء كاني هاي آلومينو- سيليكات مي باشند كه در سيستم مونوكلينيك و يا تري كلينيك متبلور مي شوند. از مهم ترين خصوصيات كاني شناسي رس هاي كائولن نرمي و عدم سايندگي آنها مي باشد. سختي كائولن در مقياس موهر در حدود 2-5/2 مي باشد. اين نرمي در كاربردهاي صنعتي آن يك مزيت محسوب مي شود. رس هاي كائولن اكثراً از آلتراسيون كاني هاي آلومينيوم سيليكات در نواحي گرم و مرطوب بوجود مي آيند. فلدسپات ها از جمله كاني هاي عمومي منشاء پيدايش آنها مي باشد. پلاژيوكلاز فلدسپارها (سديم يا پتاسيم) معمولاً در ابتدا كائولينه مي شوند. فلدسپارهاي پتاسيك به كندي آلتره شده و توليد كائولن هاي مخلوط با سريسيت دانه ريز، ايليت يا هيدروموسكويت مي كند. كائولن يا خاك چيني به رنگ سفيد بيشترين كاربرد را در توليد چيني و سراميك دارد. آمريكا، روسيه، جمهوري چك و برزيل بزرگ ترين توليد كنندگان كائولن مي باشند. به طور خلاصه خصوصيات مهم كائولن، كه مصارف متعدد آن را سبب شده است مي توان به صورت زير نام برد :

• از نظر شيميايي در گستره وسيعي از تغييرات PH بدون تغيير مي ماند.
• داشتن رنگ سفيد كه آن را به صورت ماده رنگي قابل استفاده مي سازد.
• دارا بودن خاصيت پوششي بسيار خوب
• نرمي و غير سايشي بودن آن
• قابليت اندك هدايت جريان الكتريسيته و گرما
• قيمت ارزان

از نظر بلورشناسی، كائولن ماده‌اي نيمه بلوري و تا حدي بي‌شكل است. خمير آن با آب شكل‌پذير مي‌شود و در اثر پخته شدن شكل و رنگ آن تغيير نمي‌كند. ذرات كائولينيت معمولاً‌بصورت ورقه‌هاي شبه هگزاگونال است كه ابعاد آن از 5/0 تا 15 ميكرون تغيير مي‌كند و قطر متوسط آن5/0 ميكرون است. سيستم تبلور كائولن مونوكلينيك و سيستم تبلور كائولينيت تري‌كلينيك است. اجتماع بلوري آن غالباً‌ پودري تا پولكي است و يا متراكم ريزدانه و در حالت خلوص سفيد ولي اغلب خاكستري و متمايل به زرد تا بي‌رنگ با علامت نوري دو محوره منفي مي‌باشد. كليواژ آن در سطح (001) كامل است و در يك جهت رخ كامل دارد و رليف آن كم و بي‌‌رفرنژانس آن ضعيف مي‌باشد. سطح كليواژ آن داراي علامت مثبت مي‌باشد. واحد ساختاري گروه كائولن از انطباق صفحه وجهي بر روي صفحه هشت وجهي بوجود مي‌آيد. به چنين كانيهايي سيليكات هاي I : I لايه نام نهاده‌اند. اكسيژن رأس صفحه چهار وجهي با صفحه هشت وجهي مشاركت مي‌كند و در داخل واحد ساختاري تشكيل صفحه مشتركي از يون‌هاي اكسيژن مي‌دهد و در صفحه مشترك دو سوم يون‌هاي اكسيژن بين Si و Al شركت كرده‌اند و يك سوم بقيه يون‌هاي اكسژن بارهاي الكتريكي خود را به وسيله H+ در جهت تشكيل H خنثي و آن را تكميل مي‌كنند. سطح فوقاني كائولن يك ورقه از گروههاي OH- نزديك بهم است، اما سطح زيرين از اكسيژنهاي دو از هم و گروههاي OH- تشكيل شده است. كائولينيت يك كاني سيليكاته ورقه‌اي و معرفي از كائولنهاست. ظاهراً‌سيلسيوم تنها كاتيون موجود در صفحه چهار وجهي كائولينيت است. اما ممكن است +3Al و يا +2Mg مكان هاي هشت وجهي را اشغال كنند هنگامي كه +3Al در هم آرايي هشت وجهي باشد، آنگاه نوع كاني، كائولينيت يا يكي از پلي مورف هاي با درجه پايين تبلوري نظير ويكيت يا ناكريت است. اما اگر +2Mg درهم آرايي هشت وجهي باشد، كاني آنتي گوريت است. هالويزيت نوعي كائولينيت است كه بين واحدهاي ساختماني پايه‌اي آن آب قرار دارد و هنگامي كه كاملاً‌ هيدراته شده باشد، اندازه فضاي C برابر 10 است. اغلب واحدهاي ساختاري كائولن، درصفحه پايه‌اي و توسط پيوند ئيدوژني بين يونهاي اكسيژن صفحات چهار وجهي و بين يونهاي هيدوركسيد صفحات هشت وجهي به يكديگر متصل شده‌اند. خصوصيات نوري كائولن بسيار حائز اهم

اشاعه ی هسته ای، از زمانی که ایالات متحده برای نخستین بار سلاح های هسته ای را تولید کرده و در اوت ۱۹۴۵ بر ضد ژاپن به کار برد، از موضوعات کلیدی امنیت بین الملل بوده است. ویژگی دوران جنگ سرد، هراس از وقوع جنگ هسته ای میان ابرقدرت ها بود، ولی این نگرانی هم وجود داشت که شمار فزاینده ای از دولت ها به تسلیحات هسته ای دست یابند. اتحاد جماهیر شوروی، نخستین سلاح هسته ای خود را در ۱۹۴۹، انگلستان در ۱۹۵۲، فرانسه در ۱۹۶۰، و چین در ۱۹۶۴ آزمایش کرد. این ها به پنج دولت «شناخته شده» ی دارنده ی سلاح هسته ای معروف اند.¹ همگام با اولین تحقیقات مربوط به امکان به کارگیری انرژی هسته ای در جهت ساخت سلاح، تلاش برای جلوگیری از اشاعه ی سلاح های هسته ای نیز وجود داشته است. مهمترین دستاورد این تلاش را می توان معاهده ی عدم اشاعه ی هسته ای (NPT) دانست. این معاهده که در سال 1968 منعقد شد و در سال ۱۹۷۰ قدرت اجرایی یافت، به بخش اصلی «رژیم بین المللی عدم اشاعه» تبدیل شده و با موفقیت هایی هم همراه بوده است. اما، با وجود موفقیت کلی، رژیم عدم اشاعه از همان ابتدا با فشارها و نگرانی هایی مواجه بود؛ ازجمله اینکه، هند در سال ۱۹۷۴ یک انفجار هسته ای«صلح آمیز» انجام داد؛ آرژانتین، برزیل، رومانی، تایوان، کره ی جنوبی، عراق و آفریقای جنوبی و برخی کشورهای دیگر هم گام هایی در جهت دستیابی به سلاح های هسته ای برداشتند. پایان جنگ سرد، گرچه از هراس وقوع جنگ هسته ای بین قدرت های بزرگ کاست، اما موجب توقف روند تلاش برای اشاعه ی سلاح های هسته ای نشده و همچنان شاهد تلاش در جهت کسب تسلیحات هسته ای بودیم. از میان مهمترین مواردی که در این برهه اعتبار رژیم عدم اشاعه را به چالش کشیدند، می توان به بحران های هسته ای اول و دوم کره ی شمالی در سال های  اوایل دهه ی 1990  و سال های آغازین هزاره ی جدید و آزمایش های تسلیحاتی هند و پاکستان در ماه می ۱۹۹۸ اشاره کرد. در پاسخ به چنین معضلاتی، محققان و فعالان عرصه ی عدم اشاعه ی هسته ای به ارائه ی راهکارهایی در جهت تقویت رژیم و معاهده ی عدم اشاعه ی هسته ای پرداختند. اما، انتقادی که به برخی از این راهکارها وارد است، عدم توجه به پیوند مسئله ی «چگونگی توقف اشاعه ی تسلیحات هسته ای» با «چرایی روی آوردن کشورها به ساخت سلاح هسته ای» است؛ به عبارت دیگر، محققان و فعالان عرصه ی مذکور، دچار تعصب در رابطه با بعد عرضه بوده و همواره سعی داشته اند رفتارها، فعالیت ها و انتقال فناوری و موادی که می توانند به کسب تسلیحات هسته ای بینجامند را مد نظر قرار دهند. این تعصب موجب غفلت از انگیزه ها و محرک های اشاعه ی هسته ای (یعنی، بعد تقاضا) شده است. بر این اساس، به نظر رسید که پاسخ به مسئله ی چگونگی توقف اشاعه ی تسلیحات هسته ای مستلزم پاسخ به مسئله ای اساسی تر است و آن اینکه: «چرا کشورها سلاح هسته ای می سازند؟». در پاسخ به این مسئله ی اساسی تر، اندیشمندان و محققان حوزه های مختلف علوم انسانی و اجتماعی دست به پردازش نظریه هایی زدند که هر یک از آنها از منظری متفاوت در پی پاسخ به سئوال مذکور برآمدند. چالشی که اکنون پیش روی هر دانش پژوه امنیت بین الملل و اشاعه ی هسته ای وجود دارد، انتخاب کارآمدترین و مناسب ترین نظریه در جهت فهم مسئله ی مهم اشاعه ی هسته ای است. این امر مستلزم مقایسه ی بین نظریه های اشاعه ی هسته ای است که یکی از مهمترین زمینه های آن، کاربست نظریه ها برای تحلیل موارد واقعی اشاعه ی هسته ای است. از این رو، در این پژوهش تلاش می شود تا با تشریح مبانی، پیشفرض ها و مفاهیم بنیادین برخی از مهمترین نظریه های اشاعه ی هسته ای، و به آزمون گذاردن آنها در برابر یک مورد اشاعه ی هسته ای، یعنی کره ی شمالی، ارزیابی خود را از مناسبت و کارآمدی این نظریه ها ارائه دهیم.  

چکیده و ارزیابی ادبیات علمی پیرامون پژوهش

منابع موجود در زمینه ی موضوع پژوهش حاضر را می توان به سه بخش زیر تقسیم کرد:

الف) آثار نظری در زمینه ی اشاعه ی هسته ای:

«آیا نظریه ی اشاعه ی هسته ای وجود دارد؟ تحلیل مناظره ی معاصر»؛ مقاله ای است که توسط تانیا آگیلوی ـ وایت به رشته ی تحریر در آمده است. در این مقاله، نویسنده می کوشد محدودیت های مناظره ی موجود بر سر اینکه اشاعه ی هسته ای چگونه باید تبیین شود و اینکه آیا اشاعه ی هسته ای آینده قابل پیش بینی است یا خیر را نشان داده و در ضمن، حوزه های نیازمند پژوهش بیشتر را برجسته نماید. بر این اساس، وی در ابتدا به سردرگمی نظری در زمینه ی اشاعه ی هسته ای پرداخته و ریشه های آن را مورد بررسی قرار می دهد و سپس به معرفی چند نظریه و رویکرد در زمینه ی اشاعه ی هسته ای می پردازد که عبارتند از: نظریه های رئالیسم کلاسیک و نورئالیسم، نظریه های سازمانی، رویکرد های شناختی و روان شناختی و در نهایت، جامعه شناسی تاریخی به عنوان رویکردی بدیل. مقاله ی مذکور را می توان در زمره ی بهترین و مفیدترین آثار نظری در زمینه ی اشاعه ی هسته ای قلمداد کرد.² «چرا کشورها سلاح هسته ای می سازند؟»؛ عنوان مقاله ای است از اسکات سیگن که در نشریه ی امنیت بین المللی به چاپ رسید. در این مقاله، نویسنده، که خود از محققان برجسته ی حوزه ی اشاعه ی هسته ای است، به معرفی سه چارچوب نظری یا «مدل» در زمینه ی علل اشاعه ی هسته ای می پردازد که عبارتند از: «مدل امنیتی»، «مدل سیاست داخلی» و «مدل هنجاری». مطابق مدل امنیتی، دولت ها برای افزایش امنیت ملی در برابر تهدیدات خارجی و بویژه تهدیدات هسته ای، دست به ساخت سلاح هسته ای می زنند. مدل سیاست داخلی، سلاح هسته ای را ابزاری سیاسی تلقی می کند که در جهت رسیدن به اهداف و منافع بوروکراتیک و جناحی داخلی مورد استفاده قرار می گیرد. در نهایت، مدل هنجاری، سلاح هسته ای را نماد هنجاری مهم مدرنیته و هویت دولت می داند. علاوه بر این، مقاله ی مذکور، چند مورد اشاعه ی هسته ای را جهت سنجش مدل های سه گانه، مورد بررسی قرار می دهد. ضمن اعتراف به سهم کلیدی این مقاله در ادبیات اشاعه ی هسته ای، تذکر این نکته مهم است که از مقاله ی مذکور تنها می توان به عنوان «مقدمه ای مفید» برای ورود به عرصه ی نظریه های اشاعه ی هسته ای بهره برد.³ «نظریه های اشاعه ی هسته ای: وضعیت حوزه»؛ عنوان مقاله ای است به قلم ژاکوئز هیمانز. در این مقاله، نویسنده به معرفی و نقد دو اردوگاه نظری کلی در مورد مسئله ی علل اشاعه ی هسته ای می پردازد. اردوگاه اول، اردوگاه رئالیستی است که معتقد است کشورها به دلایل امنیتی به دنبال کسب سلاح هسته ای هستند؛ این همان تفکری است که بطور سنتی بر محققان و فعالان آمریکایی عرصه ی اشاعه ی هسته ای مسلط بوده است. اما، نویسنده بر آن است که حدس های رئالیستی، راهنمایی ناچیزی در رابطه با واقعیت های تاریخی اشاعه ی هسته ای ارائه می دهند. اردوگاه دوم، اردوگاه ایدئالیستی است که تحلیل های خود را در سطوح سه گانه ی فردی، داخلی و بین المللی ارائه می دهد. این سطوح سه گانه به ترتیب بر انگیزه های رهبران، پیچیدگی سیاسی درونی دولت ها و هنجارهای بین المللی تمرکز می کنند. روی هم رفته، نویسنده، دیدگاههای مختلف ایدئالیستی را بسیار بیشتر از رئالیسم با سابقه ی تاریخی اشاعه ی هسته ای هماهنگ می بیند. در ارزیابی این مقاله باید گفت هرچند معرفی و نقد مفیدی از دو اردوگاه نظری ارائه می دهد، اما این نوع گونه شناسی نظریه های اشاعه ی هسته ای، بسیار کلی و ساده سازی شده است.⁴ «سلاح های هسته ای در نظریه ی نورئالیستی»؛ مقاله ای است به قلم آریل ایلان راث که در نشریه ی مرور مطالعات بین المللی به چاپ رسید. نویسنده، هدف مقاله را توضیح نقش کلیدی می داند که سلاح های هسته ای در تبیین اختلاف استدلال های نظری در درون پارادایم بسیار متنفذ نورئالیسم ساختاری ایفا می کنند. از این رو، در این مقاله به نقاط اشتراک و افتراق دو نظریه پرداز کلیدی نورئالیسم، یعنی کنت والتز و جان مرشایمر، در رابطه با نقش سلاح های هسته ای پرداخته می شود. در نهایت، نویسنده به ارزیابی اعتبار تجربی هر دو نظریه و مناسبت نظریه ی نورئالیست برای سیاستگذاری آینده مبادرت می ورزد. تبیین مقاله ی مذکور از جایگاه سلاح هسته ای در نظریه ی نورئالیسم، مفید ارزیابی می شود.⁵ «گسترش سلاح های هسته ای: یک مناظره»؛ در این کتاب، مناظره ی بین دو تن از برجسته ترین محققان، یعنی اسکات سیگن و کنت والتز، بر سر اشاعه ی سلاح های هسته ای منعکس شده است. کنت والتز، از منظر نظریه ی نورئالیستی خود به دفاع از اشاعه ی سلاح های هسته ای در قالب عبارت «هرچه بیشتر، بهتر» می پردازد. اسکات سیگن نیز با استفاده از نظریه ی سازمانی، در قالب عبارت «هرچه بیشتر، بدتر» به مخالفت با اشاعه ی سلاح های هسته ای مبادرت می ورزد. کتاب، شامل مطالعه ی موردی سلاح های هسته ای هند و پاکستان و نیز پاسخ دو محقق به نقدهای یکدیگر نیز می باشد. گرچه کتاب مذکور عمدتاً در پی پاسخ به این سئوال است که نتایج احتمالی گسترش سلاح های هسته ای چه هستند، اما به علل اشاعه ی هسته ای نیز پرداخته است.⁶ «سلاح های هسته ای به مثابه نماد: نقش هنجارها در سیاستگذاری هسته ای»؛ در این مقاله، نویسنده، کارستن فری، در پاسخ به این سئوال که چرا برخی کشورها به ساخت سلاح هسته ای روی می آورند و برخی دیگر خیر، توجه را به نقش مهمی جلب می کند که عوامل معنایی ازجمله پرستیژ، هویت، هنجارها و نمادها در تصمیم گیری هسته ای ایفا می کنند. این مقاله را می توان یکی از آثار مفیدی دانست که از منظر سازه انگاری به مسئله ی اشاعه ی هسته ای پرداخته است.⁷

ب) آثار مربوط به بحران کره ی شمالی

«برنامه ی هسته ای کره ی شمالی: امنیت، راهبرد، و دیدگاههای جدید روسیه»؛ کتابی است ویراسته ی جیمز کلی مولتز و الکساندر منصورف که شامل یک مقدمه و پنج بخش است. بخش اول کتاب به تاریخ برنامه ی هسته ای کره ی شمالی می پردازد و مواردی از جمله تاریخ فنی روابط هسته ای کره ی شمالی ـ شوروی و تاریخ سیاسی همکاری هسته ای این دو کشور را مورد بررسی قرار می دهد. بستر اقتصادی برنامه ی هسته ای کره ی شمالی، موضوع بخش دوم کتاب است. در این بخش، نویسندگان به جنبه های اقتصادی برنامه ی هسته ای، بخش انرژی کره ی شمالی، و فجایع طبیعی میانه ی دهه ی 1990 می پردازند. بخش سوم، تأثیر عوامل سیاسی، نظامی و استراتژیک بر برنامه ی هسته ای کره ی شمالی را مورد بررسی قرار می دهد. بخش چهارم کتاب شامل مقالاتی در رابطه با بستر بین المللی برنامه ی هسته ای کره ی شمالی و از جمله رابطه ی کره ی شمالی و رژیم عدم اشاعه ی هسته ای می باشد. در نهایت، در بخش پنجم به مشکلات حل نشده و موضوعات آینده در برنامه ی هسته ای کره ی شمالی توجه می شود. از آنجایی که این کتاب ترکیبی از عوامل داخلی و بین المللی را در رابطه با برنامه ی هسته ای کره ی شمالی مد نظر قرار می دهد، نقش مهمی در فهم بحران کره ی شمالی ایفا می کند.⁸ کتاب «خروج ممنوع: کره ی شمالی، سلاح های هسته ای و امنیت بین المللی» نوشته ی جاناتان پولاک، از جمله آثار مفیدی است که در زمینه ی بحران کره ی شمالی به رشته ی تحریر در آمده است. این کتاب دارای شش فصل می باشد که در فصل اول با عنوان«یک نظام بی مانند»، به ظهور کیم ایل ـ سونگ، نگاه وی به جهان و ساخت نظام کره ی شمالی توجه می شود. فصل دوم با عنوان «خاطرات و تصورات هسته ای» به روند شکل گیری تفکر هسته ای، نگاه کره به اتم صلح آمیز و رابطه ی فناوری هسته ای با سیاست اتحاد می پردازد. فصول سوم و چهارم کتاب به هسته ای شدن استراتژی کره ی شمالی و تغییر در رهبری این کشور اختصاص دارد. موضوع فصل پنجم، فروپاشی«چارچوب توافقی» و خروج کره ی شمالی از معاهده ی عدم اشاعه ی هسته ای است. در نهایت، فصل ششم با عنوان«پافشاری هسته ای»، به اصرار کره ی شمالی بر تملک سلاح هسته ای خارج از معاهده ی عدم اشاعه هسته ای و مسئله ی آزمایش هسته ای اختصاص دارد. در مجموع، تأکید اصلی نویسنده بر رهبری کره ی شمالی است و بر همین اساس است که موضوع هسته ای کره ی شمالی را نامی بی مسما تلقی می کند.⁹ «وضعیت داخلی کره ی شمالی و تأثیر آن بر بحران هسته ای»؛ مقاله ای است از جین ووک چوی. هدف این مقاله، بررسی بحران هسته ای کره ی شمالی از دیدگاه کره ی شمالی است. نویسنده معتقد است بعد داخلی کره ی شمالی مورد غفلت واقع شده و اغلب از دیدگاه امنیت جهانی و منطقه ای و روابط بین المللی به بحران هسته ای این کشور نگریسته شده است. وی بر آنست که کره ی شمالی، برنامه ی هسته ای خود را بهترین اهرم برای دریافت کمک از جهان خارج، کاهش هزینه ی نظامی و تضمین امنیتی برای رژیم حاکم می داند. بر این اساس، نویسنده توجه خود را به مشکلات اقتصادی و بی ثباتی های سیاسی و اجتماعی معطوف می کند. به نظر او، سلاح هسته ای یکی از راهبردهای کره ی شمالی برای مقابله با این مشکلات است.¹⁰ مقاله ی «ریشه ها، تحول و آینده ی برنامه ی هسته ای کره ی شمالی» نیز از آثار مفید در زمینه ی برنامه ی هسته ای کره ی شمالی است که توسط الکساندر منصورف نگاشته شده است. از جمله موضوعاتی که این مقاله به آن می پردازد عبارت است از توانمندی ها و نیات هسته ای کره ی شمالی. نویسنده معتقد است برای تجزیه و تحلیل نیات هسته ای کره ی شمالی باید ریشه ها، ماهیت و میزان نهادینه شدن آنها را بررسی کرد. منظور از ریشه های نیات این است که چرا و چه وقت رهبران کره ی شمالی از بلندپروازی هسته ای برخوردار شدند. منظور از ماهیت نیات این است که آیا این نیات، تهاجمی، تدافعی یا بازدارنده هستند. در نهایت، مفهوم نهادینه شدن به این معنی است که آیا نیات هسته ای، رسماً در استراتژی و دکترین نظامی کره ی شمالی گنجانده شده اند یا خیر. منصورف، پس از تطبیق این مفاهیم بر کره ی شمالی، به بررسی سیاست هسته ای در دوران رهبری کیم ایل ـ سونگ و کیم جونگ ـ ایل می پردازد.¹¹

ج) تحلیل بحران کره ی شمالی در چارچوب نظریه ها و مدل های خاص

پایان نامه ی کارشناسی ارشد بن کالیسنیک تحت عنوان «محدودیت های نظریه های موجود اشاعه ی هسته ای برای تبیین مورد کره ی شمالی»، از مفیدترین آثاری است که بحران کره ی شمالی را در چارچوب چند نظریه مورد بررسی قرار می دهد. نویسنده، انگیزه های اشاعه ی هسته ای را به سه بخش انگیزه های امنیتی، متغیرهای سطح داخلی، و پرستیژ، هویت و هنجارها تقسیم کرده و با نقد و بررسی هر یک، در پی رویکردی چندعلتی برای تبیین بحران کره ی شمالی است. در نهایت، کالیسنیک محرک های هسته ای را به دو نوع محرک های کافی و لازم و دو دوره ی جنگ سرد و پس از جنگ سرد تقسیم کرده و به پوشش نقایص نظریه های موجود می پردازد.¹² «دومین آزمایش هسته ای کره ی شمالی: دیدگاه های رئالیسم نوکلاسیک»؛ مقاله ای است که توسط ساچیو ناکاتو به رشته ی تحریر درآمده است. در این مقاله، نویسنده، تبیین های متعارف در باب اشاعه ی هسته ای را به دو نوع تبیین عوامل داخلی و تبیین عوامل بین المللی تقسیم کرده و آنها را با بحران کره ی شمالی تطبیق می دهد. سپس، وی به نارسایی های تبیین های یکسویه پرداخته و رئالیسم نوکلاسیک را به عنوان ابزار تحلیلی مناسب برای تبیین بحران کره ی شمالی بر می گزیند. رئالیسم نوکلاسیک، محرک های سطح نظام را به عنوان متغیر مستقل و عوامل داخلی را به عنوان متغیر مداخله گر در نظر می گیرد. بر همین اساس، نویسنده، دومین آزمایش هسته ای کره ی شمالی را ناشی از ترکیب عوامل سطح نظام (از جمله رفتار شورای امنیت سازمان ملل متحد، کره ی جنوبی، ژاپن) و برداشت های سیاسی و نظامی داخلی می داند.¹³ «علت ریشه ای برنامه ی هسته ای کره ی شمالی چیست؟»؛ عنوان مقاله ای است از مون سوک آن. نویسنده معتقد است که موارد اشاعه ی هسته ای عمدتاً با استفاده از سه چارچوب نظری مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته اند که عبارتند از: مدل امنیتی، مدل سیاست داخلی، و مدل هنجارها یا نمادها. مدل اول، سلاح هسته ای را عامل تقویت امنیت ملی در برابر تهدیدات خارجی تلقی می کند و نقص آن، عدم درک کاربرد سلاح هسته ای برای اهدافی غیر از امنیت ملی است. مدل دوم، سلاح هسته ای را ابزاری برای  ارتقاء جایگاه و منافع کنشگران سیاسی داخلی می داند. در نهایت، مدل سوم، سلاح هسته ای را به عنوان نماد مدرنیته و هویت دولت تلقی می کند. البته، علاوه بر این سه مدل، اشاره ای هم به مدل اهرم می شود که سلاح هسته ای را ابزاری برای افزایش نفوذ بین المللی دولت ها تلقی می کند. مون سوک آن، هیچ یک از این مدل ها را قادر به تبیین کامل برنامه ی هسته ای کره ی شمالی نمی داند و با اشاره به مشکلات اقتصادی و تغییر در رهبری این کشور، از مدل بقای رژیم برای تبیین علت ریشه ای این برنامه بهره می برد.¹⁴ مقاله ی دیگری که در این زمینه می توان به آن اشاره کرد، مقاله ی «آزمایش هسته ای کره ی شمالی: علل و پیامدها» اثر نوذر شفیعی است. در این مقاله، نویسنده در پی پاسخ به دو سئوال زیر است: چه عواملی باعث شد کره ی شمالی دست به آزمایش هسته ای بزند؟ و آزمایش هسته ای کره ی شمالی چه پیامدهایی داشت؟. وی برای پاسخ به این سئوال ها، و بویژه سئوال اول، از نظریه ی رئالیسم به عنوان ابزاری تحلیلی بهره می گیرد؛ چرا که معمای امنیت و تلاش برای بقاء به عنوان دو مفهوم کلیدی در نظریه ی رئالیسم، نقش مهمی در آزمایش هسته ای کره ی شمالی به عنوان جلوه ای از سیاست خودیاری (که آن هم یکی از مفاهیم اصلی نظریه ی رئالیسم است) داشته اند.¹⁵

نوآوری های پژوهش

نوآوری های پژوهش حاضر را می توان به دو بخش زیر تقسیم کرد: الف) از لحاظ نظری: از آنجایی که حوزه ی نظریه های اشاعه ی هسته ای، حوزه ای نسبتاً جدید به نظر می رسد، پژوهش حاضر علاوه بر کمک به توسعه ی بیشتر این حوزه، از لحاظ جامعیت در تبیین و تفهیم نظریه های مذکور، اثری بدیع قلمداد می شود. بر همین اساس، بخش نظری پژوهش حاضر می تواند به عنوان چارچوبی برای بررسی سایر موارد اشاعه ی هسته ای(غیر از کره ی شمالی)، مورد استفاده ی محققان قرار گیرد. ب) از لحاظ مطالعه ی موردی: با توجه به اینکه منابع موجود در زبان فارسی در مورد بحران هسته ای کره ی شمالی ناچیز هستند، و بسیاری از منابع موجود نیز از لحاظ توجه جامع به همه ی ابعاد مادی و معنایی داخلی، منطقه ای و بین المللی، دچار نقص هستند، پژوهش حاضر را می توان در بین آثار فارسی مربوط به بحران کره ی شمالی، متمایز تلقی کرد.

پرسش های پژوهش

پرسش اصلی «چرا کشورها (کره ی شمالی) سلاح هسته ای می سازند؟»

پرسش های فرعی

الف) چگونه تهدیدات امنیتی منطقه ای و بین المللی بر تصمیمات هسته ای دولت ها (کره ی شمالی) تأثیر می گذارند؟   ب) تأثیر عوامل سطح واحد بر رویکرد دولت ها (کره ی شمالی) به سلاح هسته ای چگونه است؟   ج) چگونه عوامل معنایی نظیر هویت، فرهنگ و هنجارها بر تصمیم دولت ها (کره شمالی) به کسب سلاح هسته ای تأثیر می گذارند؟

فرضیه

«علت اصلی روی آوردن کشورها (کره ی شمالی) به سلاح هسته ای، تهدیدات امنیتی خارجی (منطقه ای و بین المللی) است»

تعریف مفاهیم

الف) نظریه های اشاعه ی هسته ای: مناظره ی نظری بر سر چگونگی تبیین اشاعه ی هسته ای و اینکه آیا اشاعه ی هسته ای آینده قابل پیش بینی است یا نه، از پایان جنگ سرد، تحرک تازه ای پیدا کرده است. مناظره مذکور به این دلیل دارای حرارت ویژه ای بوده است که محیط جدید بین المللی، چالشهای جدیدی را در مقابل دیدگاه متعارف در مورد گسترش سلاح های هسته ای مطرح کرده است. گرچه مساهمت های بسیار مهمی صورت گرفته است، اما، پویش اشاعه ی هسته ای تا حد زیادی یک راز باقی مانده است. طرف های این مناظره، تمرکز خود را بر تلاش برای یافتن راه حل ها برای چیزی گذاشته اند که «معمای اشاعه» نامیده شده است. اما اینکه معنای دقیق این اصطلاح چیست، همواره روشن نیست، و این فقدان دقت آکادمیک منجر به سوءتفسیر مساهمت های کلیدی و در نهایت منجر به سردرگمی نظری شده است. ریشه ی این سردرگمی در سه مشکل است. اول اینکه، مفهوم اشاعه ی هسته ای به اندازه کافی تعریف نشده است و این امر طرح یک رویکرد دقیق را مشکل تر کرده است. دوم اینکه، واژه ی «معما» برای اشاره به جنبه های مختلف اشاعه ی هسته ای، نظیر علت ها و معلول های آن، مورد استفاده قرار گرفته است و همواره روشن نیست که کدام جنبه در حال بررسی است. آنچه موضوعات را پیچیده تر می کند، مناظره های نظری هستند که در درون مناظره ی اشاعه ی هسته ای جریان دارند، برای مثال دو مسئله ی سطوح تحلیل و ساختار ـ کارگزار (که خودشان موضوع مناظره هستند) در مرکز مناظره ی مربوط به اشاعه نیز قرار دارند. علاوه بر این ها، دشواری های تجربی مربوط به گردآوری داده ها را نیز نباید از ذهن دور داشت.¹⁶ تا همین اواخر، دو گونه ی کلی از فرضیات بر تحقیقات مربوط به علل اشاعه ی هسته ای مسلط بودند. گونه ی اول، که به عنوان فرضیات تعیّن گرایی فنّاورانه معروف است، فرض را بر این می گذارد که خود فناوری هسته ای نیروی محرک اصلی اشاعه ی هسته ای است و بنابراین به محض اینکه تولید سلاح های هسته ای از لحاظ فناوری ممکن شود، اشاعه صورت خواهد گرفت. این امر به برخی پیش بینی های بدبینانه در مورد گسترش سلاح های هسته ای در آینده منجر شده است، از جمله پیش بینی مشهور جان. اف. کندی در سال 1962، که ممکن است ایالات متحده تا دهه ی 1970 با تهدید 15 تا 25 قدرت هسته ای روبرو شود. گونه ی دوم فرضیات، فرض را بر این می گذارند که پویش اشاعه ی هسته ای درک نمی شود مگر اینکه به این سئوال دشوار پرداخته شود که چه محرک هایی دولت ها را به سمت کسب سلاح هسته ای سوق می دهند.¹⁷. «مدل»، «رویکرد»، «چارچوب تحلیل» و . . . عناوینی هستند که ممکن است پژوهشگران برای پاسخ های منسجم و نظام مند به این پرسش اساسی برگزینند؛ اما، پژوهش حاضر به سه دلیل با تسامح، عنوان «نظریه» را برای این پاسخ ها برگزیده است. اول اینکه، هنوز در میان دانشگاهیان، اجماعی بر سر معنا و تعریف این واژگان شکل نگرفته است. دوم اینکه، به نظر می رسد عنوانی که برای آنها انتخاب می شود، کم اهمیت تر از پاسخی است که به پرسش مذکور داده می شود؛ و سوم اینکه، با وجود این سردرگمی و اغتشاش بر سر تعریف مفاهیم فوق، به نظر می رسد معقول آن باشد تا اصطلاحاتی چون «مدل»، «رویکرد» و . . . را به عنوان شاخه هایی از نظریه که همیشه هم به آسانی از یکدیگر متمایز نمی شوند، به حساب آوریم نه بدیل هایی برای آن.¹⁸ ب)مناسبت و کارآمدی: یکی از مسائل اساسی پیش روی هر دانش پژوه جدی روابط و امنیت بین الملل، انتخاب یک نظریه ی خوب است. اندیشمندان معیارهای مختلفی را برای یک نظریه ی خوب مطرح کرده اند که از آن جمله می توان به موارد زیر اشاره کرد: الف) نظریه ی خوب باید از لحاظ منطقی، یکپارچه بوده و سازگاری درونی داشته باشد. ب) نظریه ی خوب باید کامل باشد؛ به این معنی که ما را در مورد روابط علّی دخیل، متحیّر نگذارد. ج) نیاز سوم، قدرت تبیینی است؛ به این معنی که توانایی توضیح پدیده هایی را داشته باشد که در غیر این صورت مبهم به نظر می رسند. د) پدیده های مهمی را تبیین کند که احتمال می رود بر سرنوشت بسیاری از انسان ها تأثیر گذارند. و) نظریه، وقتی ارزشمندتر است که به روشنی بیان شود و دارای زبان گنگ و مبهم نباشد.¹⁹ ه) معیار مهم دیگری که برای ارزیابی و مقایسه ی نظریه ها مطرح می شود، مناسبت با سیاستگذاری است؛ به این معنی که ژرف کاوی های محققانه باید بتواند چنان با سیاست ربط داشته باشد که کارگزار اجرایی را قادر سازد تا مسائل پیش رویش را درک کند.²⁰ یکی از ابزارهای سنجش این معیار در نظریه های روابط و امنیت بین الملل، مطالعات موردی در دنیای واقعی است. از این رو، در این پژوهش سعی می شود با ارزیابی نظریه های اشاعه ی هسته ای در برابر مورد کره ی شمالی، مناسبت و کارآمدی آنها مورد سنجش قرار گیرد. ج) اولین بحران هسته ای کره ی شمالی: کره ی شمالی با برخورداری از ذخایر معادن اورانیوم که میزان آن را بالغ بر 26 میلیون تن تخمین زده اند، برنامه ی هسته ای با سابقه ای پنجاه ساله دارد. این کشور، فعالیت های اتمی خود را در سال 1956 با انعقاد قرارداد همکاری اتمی با شوروی سابق آغاز کرد. براساس این قرارداد، تعداد زیادی از دانشمندان و متخصصان کره ای جهت آموزش به یک مؤسسه ی اتمی در مسکو اعزام شدند و سرانجام، مجتمع اتمی «یانگ بیون»، واقع در 110 کیلومتری «پیونگ یانگ»، در سال 1962 تأسیس گردید. سه سال بعد، یعنی در سال 1965، کره ی شمالی رآکتور کوچک تحقیقاتی2000IRT را از مسکو دریافت و در مجتمع یانگ بیون مستقر ساخت. در اواسط دهه ی 1970، تکنیسین های کره ی شمالی که از توانمندی بیشتری درباره ی آن رآکتور برخوردار شده بودند، به ساخت رآکتور مشابهی پرداختند. در سال1977، پیونگ یانگ با بازرسی آژانس بین المللی انرژی اتمی از رآکتور اول موافقت کرد. برنامه ی هسته ای کره ی شمالی، با مساعدت شوروی و مشروط به پیوستن آن کشور به معاهده ی عدم اشاعه ی هسته ای، در دهه ی 1980، با یک رآکتور هسته ای با ظرفیت پنج مگاوات برق در «یانگ بیون»، روند رو به رشدی در پیش گرفت. گفته می شود، این رآکتور که بین سال های 1978 تا 1980 ساخته شده بود، می توانست سوخت سالانه ی کافی برای تولید هفت کیلوگرم پلوتونیوم را تولید کند؛ میزانی که حدوداً برای ساخت یک بمب هسته ای در سال کافی بود. در سال 1985، اطلاعات آمریکا از کشف رآکتور پنهان سومی در کره ی شمالی خبر داد. در همین سال، کره ی شمالی به معاهده ی عدم اشاعه ی هسته ای پیوست و در دسامبر 1985 نیز، قرارداد یک مرکز تولید برق اتمی پنجاه مگاواتی را با مسکو امضا کرد. با ساخت تأسیسات فرآوری سوخت تا درجه ی خلوص کاربرد در تسلیحات هسته ای و آزمایش انفجارات شیمیایی شدید، رشد قابل توجهی نمود و سرانجام یک نیروگاه 30 مگاواتی را در یانگ بیون تأسیس نمود.²¹ با پایان جنگ سرد، در سال 1989 و در پی سقوط اتحاد جماهیر شوروی، کره ی شمالی حمایت های چهل و پنج ساله ی آن کشور را از دست داد. در همین سال، کره ی شمالی به مدت 70 روز رآکتور هسته ای خود را تعطیل کرد. آژانس اطلاعاتی امریکا معتقد بود که کره ی شمالی سوخت این مؤسسه را به منظور بازیافت و برای تولید پلوتونیوم مورد نیاز در ساخت بمب هسته ای از این رآکتور خارج کرده است. در آغاز دهه ی 1990، دستگاه جاسوسی آمریکا مدعی شد که از طریق عکس های ماهواره ای به ایجاد تأسیساتی که جداسازی پلوتونیوم از میله ی سوخت را ممکن می سازد دست یافته است. به اضافه، یک مرکز بازیافت هسته ای نیز در دست ساخت دارد. در سال های 1990 تا 1993، فعالیت های هسته ای کره ی شمالی چنان گسترده شد که برای آمریکا و کشورهای غربی این ظن بوجود آمد که احتمالاً این کشور توانسته پلوتونیوم لازم را برای ساخت چند بمب اتمی تهیه کند. در 30 ژانویه 1992، کره ی شمالی مطابق تعهد قبلی اش در هنگام پیوستن به معاهده ی عدم اشاعه در سال 1985، توافق پادمانی با آژانس را امضا نمود.²² در فوریه ی سال 1993، آژانس از کره ی شمالی خواست تا دو سایت را که گفته می شد، محل انبار زباله های هسته ای است، بازرسی کند. این درخواست بر این اساس مطرح شد که کره ی شمالی درباره ی تعهدات خود بر اساس معاهده ی عدم اشاعه، فریبکاری کرده است. در 12 مارس همان سال، کره ی شمالی در جریان درخواست برای بازرسی ویژه از این کشور، با استناد به ماده ی 10 معاهده که به کشورها اجازه می دهد به دلیل ملاحظات شدید امنیت ملی از معاهده خارج شوند، اعلام کرد قصد دارد ظرف سه ماه، از معاهده ی عدم اشاعه خارج شود.²³ از این زمان، طرف مذاکره ی کره ی شمالی از آژانس به ایالات متحده تغییر کرد و پیونگ یانگ با دریافت وعده ی گفتگوی سطح بالا برای حل این رویارویی هسته ای، اعلام کرد خروج از معاهده را به تعویق خواهد انداخت. پس از یک سال، به دلیل تقاضاهای استراتژیک کاملاً ناسازگار دو طرف از یکدیگر، مذاکرات به بن بست رسید. در ژوئن 1994، جیمی کارتر، رئیس جمهور سابق آمریکا، به عنوان شهروندی عادی، با کیم ایل سونگ رهبر کبیر کره ی شمالی ملاقات کرد که نتیجه ی آن، چارچوب توافقی بین کره ی شمالی و ایالات متحده به عنوان راه حل موقت برای پایان بحران اول بود.²⁴ بر مبنای این چارچوب توافقی، آمریکا متعهد شد که در برابر توقف و در نهایت برچیده شدن برنامه ی سلاح هسته ای کره ی شمالی نسبت به تأمین سوخت مورد نیاز آن کشور اقدام و دو رآکتور آب سبک 2000 مگاواتی غیر برخوردار از ظرفیت تولید سوخت تسلیحاتی در کره ی شمالی احداث نماید. احداث این دو نیروگاه را «سازمان توسعه ی انرژی شبه جزیره ی کره» (KEDO)با مشارکت کره ی جنوبی و ژاپن عهده دار گردید.²⁵ د) دومین بحران هسته ای کره ی شمالی: مهمترین تحول در روابط آمریکا و کره ی شمالی پس از سال2001، حرکت دو کشور به سمت موضعی خصومت آمیز علیه یکدیگر بود؛ یعنی دیپلماسی به بن بست رسید و دو طرف به سمت رویارویی نظامی حرکت کردند. علت اصلی این تحول، عدم اجرای توافقنامه ی 1994 و تصریح کره ی شمالی به حرکت در مسیر سلاح های هسته ای بود. آمریکا مدعی شد اطلاعاتی در دست دارد که کره ی شمالی به رغم موافقتنامه ی 1994 به سمت هسته ای شدن حرکت می کند. در مقابل، کره ی شمالی مدعی شد که به دلیل خودداری آمریکا از اجرای موافقتنامه ی 1994، فعالیت های هسته ای خود را از سر می گیرد.²⁶ به دنبال بحرانی شدن وضعیت، کره ی شمالی توافقنامه ی خود را با ژاپن فسخ نمود و خط تولید موشک های دوربردش را فعال نمود و موشک «تائپو دونگ 1» را در سال 2001 در آب های اقیانوس آرام آزمایش نمود. با تیره شدن روابط آمریکا و کره ی شمالی، بوش در 29 ژانویه 2002 با تهدید کره ی شمالی، آن کشور را به عنوان یکی از سه عضو محور شرارت قلمداد نمود که با توسعه ی برنامه های مخفی سلاح هسته ای، صلح و امنیت بین المللی را تهدید می کنند. توقف ساخت رآکتورهای قدرت هسته ای از سوی آمریکا، کره ی جنوبی، ژاپن و اتحادیه ی اروپا به مدت یک سال، به تشدید بحران، افزایش اختلافات میان آمریکا و دولت پیونگ یانگ، خروج یکجانبه ی کره ی شمالی از قرارداد پادمان در تاریخ 10 دسامبر 2002، خاموش کردن دوربین های نظارت و کنترل و اخراج بازرسان آژانس از خاک این کشور منجر شد. با اوج گیری بحران، دولت کره ی شمالی در تاریخ 10 ژانویه ی 2003، خروج خود را از معاهده ی عدم اشاعه بر اساس ماده ی 10 این معاهده اعلام نمود و بلافاصله کارخانه های قدرت هسته ای خود را فعال کرد. این اقدام کره ی شمالی، با واکنش اعضای شورای حکام آژانس روبه رو گردید و آنها خواهان ارجاع پرونده ی این کشور به شورای امنیت سازمان ملل شدند.²⁷ آغاز کار رآکتور هسته ای 5 مگاواتی پیونگ یانگ، پرتاب موشک آزمایشی ضدکشتی زمین به دریا و علاوه بر آن حمایت های سیاسی چین، رفتار حمایتی  و ابهام آمیز روسیه، وحشت ژاپن و ترس وضعیت بحرانی در منطقه ی آسیای جنوب شرقی، آمریکا و کشورهای منطقه را به انجام مذاکرات شش جانبه ترغیب نمود که اولین دور آن در اوت 2003 برگزار گردید. در اوت 2004، کره ی شمالی اعلام کرد که برنامه های هسته ای خود را در ازای افزایش کمک های بین المللی و خارج نمودن اسم کشورش از فهرست حامیان تروریسم متوقف خواهد نمود اما همچنان بر جلوگیری از ورود بازرسان آژانس که به زعم آنها جاسوسان آمریکایی بودند، اصرار داشت. در سپتامبر همین سال، مذاکرات شش جانبه نتوانست کره ی شمالی را از ادامه ی فعالیت های هسته ای خود منصرف نماید و به بن بست انجامید.²⁸ در همین ماه، کره ی شمالی اعلام کرد بطور موفقیت آمیز پلوتونیوم پردازش شده در رآکتور یانگ بیون را برای ساخت بمب اتم آماده کرده است. از آن زمان به بعد، برنامه های هسته ای کره ی شمالی در وضعیت ابهام آمیزی قرار گرفت تا اینکه در نهم اکتبر 2006 دست به آزمایش هسته ای زد.²⁹

روش پژوهش

در این پژوهش، در ابتدا سعی می شود توصیفی حتی الامکان دقیق و کامل از مبانی، اصول، پیشفرض ها و مفاهیم اصلی نظریه های اشاعه ی هسته ای و سپس تحلیل نظریه های مذکور از مورد کره ی شمالی ارائه گردد. بر این اساس، روش تحقیق در پژوهش حاضر، توصیفی ـ تحلیلی بوده و استفاده از منابع کتابخانه ای و اینترنتی مورد توجه خواهد بود.

سازماندهی و چکیده ی فصل های پژوهش

پژوهش حاضر،علاوه بر این فصل مقدماتی، شامل چهار فصل می باشد. هر یک از فصول دوم، سوم و چهارم به دو بخش تقسیم خواهند شد. در بخش اول از فصل دوم به توضیح نورئالیسم به عنوان نظریه ی اشاعه ی هسته ای پرداخته خواهد شد. از آنجایی که نورئالیسم دارای اختلافات درونی خاص خود است، تأکید این پژوهش بر قرائت والتزی آن خواهد بود. از جمله مهمترین مفاهیم اساسی این نظریه می توان به معمای امنیت، بقاء، خودیاری، بازدارندگی هسته ای و . . . اشاره کرد. بخش دوم فصل دوم به تحلیل نورئالیستی از مورد کره ی شمالی اختصاص دارد که بر تهدیدات امنیتی منطقه ای و بین المللی و تلاش این کشور در جهت ایجاد بازدارندگی هسته ای تأکید دارد. بخش اول فصل سوم به نظریه ی سیاست بوروکراتیک اختصاص می یابد. نظریه ی سیاست بوروکراتیک بر آن است که تبیین های متعارف از اشاعه ی هسته ای، به عوامل تعیین کننده ی داخلی توجه کافی نداشته اند و بر این اساس می کوشد عوامل سطح واحد نظیر فشار نهادها و سازمان های حکومتی و منافع جناحی و . . . را برجسته نماید. بخش دوم فصل سوم، عوامل بوروکراتیک داخلی کره ی شمالی را به عنوان محرک و انگیزه ی این کشور برای روی آوردن به سلاح هسته ای مورد تجزیه و تحلیل قرار می دهد. بخش اول فصل چهارم، به شرح سازه انگاری به عنوان نظریه ی اشاعه ی هسته ای می پردازد. برداشت ها از هویت ملی، هنجارها، نمادها، فرهنگ استراتژیک و . . . از جمله مهمترین مفاهیم سازه انگارانه در تبیین اشاعه ی هسته ای هستند. بخش دوم فصل چهارم به تحلیل نقش هویت، ایدئولوژی، هنجارها، فرهنگ استراتژیک در برنامه ی هسته ای کره ی شمالی می پردازد. در نهایت، فصل پنجم نیز به نتیجه گیری و ارزیابی نظریه های اشاعه ی هسته ای اختصاص می یابد.