خشکسالی و حاصلخیزی خاک
در بسیاری از نقاط جهان، رویکردی که به خشکسالی وجود دارد، عموماً انفعالی است و تمایل دارد که بر مدیریت بحران تمرکز نماید. در مقیاس محلی، ملی و منطقهای، پاسخها غالباً بیموقع، با هماهنگی ضعیف و فاقد یکپارچگیهای لازم میباشند. در نتیجه، تأثیرات اقتصادی، اجتماعی و محیطی خشکسالی در بسیاری از مناطق جهان بهطور معنیداری افزایشیافته است. بهسادگی میتوان گفت که ما نمیتوانیم در یک حالت تدریجی این مسیر را ادامه دهیم، که بیشتر توسط بحران هدایت میشود و نه پیشگیری. اکنون با داشتن دانش و تجربه کافی میتوانیم پیامدهای خشکسالی را تا حدودی پیشگیری و کاهش دهیم. آنچه اکنون نیاز داریم، یک چارچوب سیاستی و اقدامات اجرایی میدانی برای کلیهی کشورهایی است که از خشکسالی رنج میبرند. بدون سیاستهای خشکسالی ملی هماهنگ، ملتها همچنان به شیوهی منفعلانهای به خشکسالی پاسخ خواهند داد. آنچه ما نیاز داریم، پایش و سیستمهای هشدار زودهنگام برای انتقال اطلاعات بهموقع به تصمیمگیرندگان است. باید دستورالعملهای کارآمد ارزیابی تأثیر، سنجشهای مدیریت ریسک پیشگستر، و برنامههای آمادگی برای افزایش توانایی مقابله با کاهش تأثیر خشکسالی در اختیار داشته باشیم». در سال 2013، دبیر کل سازمان ملل متحد، بانکیمون اظهار داشت:
«از مهمترین و ناگوارترین پیامدهای خشکسالی میتوان به مسائل عدم امنیت آب و غذا رخداد قحطیهای پیدرپی مشاجره بر سر مسائل آب و زمین مسائل آبوخاک و درمجموع مشکلات فرهنگی، اقتصادی، اجتماعی، زیستمحیطی طبیعی و اکوسیستمها اشاره کرد. مبارزه با خشکسالی کار آسانی نیست، ولی تا حدودی میتوان پیامدهای آن را پیشبینی و چارهسازی نمود. ازآنجاییکه خشکسالی گستره جهانی دارد، نیازمند پاسخ و عکسالعملی جمعی است. جمعیت کنونی مردم جهان 7 میلیارد نفر است و پیشبینی میشود تا پایان سال 2050 به 9 تا 10میلیارد نفر برسد؛ براثر این رشد سریع جمعیت و به دلیل وجود تنشهای غیر زیستی مختلف ازجمله خشکسالی، شوری، دما و غیره تولید غذا کاهش مییابد. رخداد خشکسالی با یکی از مهمترین تنشهای غیر زیستی در یک سوم اراضی دنیا اتفاق میافتد. با افزایش و تداوم پدیده گرم شدن کره زمین، خشکسالی حادتر خواهد شد. طبق گزارش سازمان ملل در سالهای آینده در هر دهه، میانگین دمای جهان بهاندازه 2/0 درجه سلسیوس افزایش خواهد یافت که این تغییرات در دمای جهانی میتواند توزیع جغرافیایی و فصل رشد گیاهان زراعی را تغییر دهد. پیشبینی میشود تا سال 2050 خشکسالی به همراه شوری در بیش از 50 درصد خاکهای زراعی دنیا عامل اصلی محدودکننده تولیدات کشاورزی باشد. طبق آمار مرکز فناوری اطلاعات وزارت جهاد کشاورزی در سال زراعی 91-90، از کل اراضی کشاورزی ایران، 6/7 میلیون هکتار بهصورت آبی و ۶ میلیون هکتار بهصورت دیم کشتشده است که از غالب بودن خشکسالی در بخش بزرگی از اراضی زراعی ایران حکایت دارد.
حیات موجودات، وابسته به لایهنازک خاکهای سطحی کره زمین است. این پیکره طبیعی که محل رشد و نمو گیاهان است تحت تأثیر آبوهوا، موجودات زنده، و پستیوبلندی بر روی سنگبستر در طول زمان به وجود میآید. بدون خاک، گیاهی وجود ندارد و بدون گیاه نیز غذائی ساخته نمیشود و بدیهی است که بدون غذا حیوانات قادر به ادامه حیات و بقا نخواهند بود. بشر همیشه به دنبال خاکهای حاصلخیز و سودآور بوده است و تمدن از مناطقی آغاز شد که خاک خوبی داشتهاند. حاصلخیزی خاک، توانایی خاک در نگهداشت و تأمین عناصر غذایی به مقدار کافی و در توازن مطلوب برای رشد گیاهان در طولانیمدت است، که بشدت تحت تأثیر خشکسالی قرار میگیرد و این مسئله بخصوص در خاکهای مناطق خشک و نیمهخشک مشکلزاتر است.خشکسالی ممکن است در گیاهان، کمبود مواد غذایی ایجاد کند (حتی در خاکهای حاصلخیز) چون تغییر ویژگیهای فیزیکی، زیستی و شیمیایی خاک بر اثر خشکسالی میتواند تحرک عناصر غذایی و جذب آنها بهوسیله گیاهان را کاهش دهد. بهعبارتدیگر، هنگامیکه گیاهان با تنش خشکسالی مواجه میشوند، به دلیل ارتباط نزدیکبین رطوبت و وجود مواد غذایی از تنش کمبود این مواد در تنگنا قرار میگیرد لذا در این کتاب به مسئله خشکسالی و حاصلخیزی خاکها در رابطه با گیاهان پرداخته میشود و شامل هفت فصل است : فصل اول به بیان تشریح مفاهیم کلی نظیر تعاریف خشکسالی، انواع خشکسالی، و عوامل به وجود آورنده خشكسالي اشاره و سپس به ویژگیهای فضايي و زماني خشكسالي پرداخته شده و فصل دوم كتاب خواننده را با حاصل خیزی خاک و عوامل مؤثر بر آن آشنا میکند.فصل سوم به مروری کلی بر تنش خشکسالی در گیاهان میپردازد . در فصل چهارم مدیریت تلفیقی حاصلخیزی خاک و تنش خشکسالی در گیاهان ارائه خواهد شد. و مثالهای کاربردی از شاخصهای خشکسالی بهکاربرده شده است.. فصل پنجم به نقش قارچهای ميکوريز آربسکولار در حاصلخیزی بیولوژیک خاک و حفاظت گیاه از تنش خشکسالی میپردازد .فصل ششم فيزيك خاك و عوامل مؤثر بر آن را بیان کرده و فصل هفتم تأثير خشكسالي بر فرآيندهاي فيزيكي خاك را شرح میدهد.
هیچ کتابی خالی از اشکال نیست لذا از سروران و اندیشمندان محترم انتظار میرود مؤلفان را در هرچه بهتر نمودن مطالب آن یاری نمایند.
خاک بهعنوان بستر اصلی رشد گیاه میبایست از کیفیت و حاصلخیزی مطلوب برخوردار باشد تا امکان کشت و کار و تولید محصول فراهم گردد. باوجودآنکه خاک سرمایهای گرانقدر است و تولید هر سانتیمتر آن به چند سال قرن زمان نیاز دارد، اما متأسفانه در بسیاری از کشورها توجه چندانی به حفظ و صیانت از این سرمایه بیبدیل نمیشود و سالانه میلیونها تن خاک فرسوده شده و سطوح زیادی از اراضی کشاورزی حاصلخیزی خود را از دست میدهند. دو عامل عمده تخریب خاک عبارتاند از: 1) فرسایش خاک و 2) خشکسالی و تغییر اقلیم.
خاک نیز بهعنوان یکی از اساسیترین اجزای اکوسیستم بوده که در طی دوره خشکسالی متحمل خسارات جبرانناپذیری خواهد شد.خشکسالی از جهات مختلف میتواند بر خاکهای مناطق مختلف دنیا و بهویژه مناطق خشک و نیمهخشک تأثیرگذار باشد.. مهمترین تأثیر خشکسالی بر خاک، کاهش شدید رطوبت در آن است که با تأثیر بر واکنشهای جذب عناصر غذایی میتواند قابلیت جذب مواد غذایی برای گیاه و به بیانی حاصلخیزی خاک را تحت تأثیر قرار دهد. بعلاوه با افزایش دما در زمان وقوع خشکسالی فرآیند تبخیر از سطح خاک بیشتر شده و منجر به کاهش ذخیره رطوبتی خاک، تجمع شوری و املاح در آن، کاهش حرکت مواد غذایی به گیاه و درنتیجه کاهش حاصلخیزیاش شود. تشکیل سله در خاک در طی وقوع خشکسالی نیز نفوذپذیری آن را به هوا و آب تحت تأثیر قرار میدهد که میتواند نقش مهمی در کاهش حاصلخیزیاش در زمان وقوع خشکسالی داشته باشد. از بین رفتن مواد آلی خاک در نتیجه کاهش رطوبت و افزایش دما نیز از دیگر تأثیرات خشکسالی بر حاصلخیزی خاک است. فرسایش خاک که از مهمترین تأثیرات تغییر اقلیم و خشکسالی است، در هدر رفت عناصر غذایی از خاک تأثیر گذاشته و میتواند بر حاصلخیزی خاک در مدتزمان خشکسالی تأثیرگذار باشد.
چون خشکسالی پدیدهای است که باعث تخریب و از بین رفتن حاصلخیزی خاک میشود، بنابراین باید برای پیامدهای ناشی از خشکسالی بر حاصلخیزی خاک چارهای اندیشید. در این راستا سؤالات زیر مطرح خواهد شد:
- خشکسالی چرا و چه وقت به وقوع میپیوندد؟
- خشکسالی چه موقع به پایان میرسد؟
- خشکسالی چگونه بر حاصلخیزی خاک اثر میگذارد؟
- مدیریت حاصلخیزی خاک در زمان وقوع خشکسالی چگونه باید باشد؟
- بهبود روابط آبی گیاه- خاک در طی دوران خشکسالی چگونه باید انجام شود؟
- وضعیت کدام عناصر غذایی در خاک در زمان خشکسالی بیشتر دستخوش حوادث میشود که باید برای آنها چارهجویی کرد؟
- چگونه میتوان به محصولات زراعی باکیفیت در طی دوران خشکسالی دستیافت؟
- چگونه میتوان با حداقل تخریب و آلوده کردن محیطزیست، حاصلخیزی خاک را در شرایط خشکسالی بهبود بخشید؟
- دولتها و کشورها چه برنامههایی برای بهبود حاصلخیزی خاک در طی دوران خشکسالی دارند؟
- نقش فناوریهای نوین در بهبود حاصلخیزی خاک در شرایط وقوع خشکسالی چیست؟
- اثرات اجتماعی و اقتصادی ناشی از کاهش حاصلخیزی خاک چیست؟
- معرفی حدود اختیارات دولت
- تبیین روشهای آگاهسازی مردم
- تنظیم و اجرای راهکارهای کاهش کودهای شیمیایی
- نظارت بر نحوه عملیات کشاورزی توسط ارگانهای ذیربط
- استفاده از شیوه های نوین جهت ثابت نگه داشتن وضعیت حاصلخیزی خاک
- استفاده از کودهای سبز
- ترکیب نقاط قوت روشهای سنتی و بومی با فناوریهای نوین در جهت بهبود حاصلخیزی خاک
- ساده کردن نتایج علمی انجامگرفته بر روی حاصلخیزی خاک برای استفاده جامعه کشاورزان.
- تدوین مقررات شفاف و منظم و دستورالعملهای کارشناسی برای مقابله با تخریب خاک در زمان خشکسالی.
- ارتباط مداوم سیاستگذاران، اندیشمندان، و کشاورزان در زمانهای وقوع خشکسالی
- ارائه آموزشهای عمومی و کارساز در زمینه مدیریت مزرعه و حاصلخیزی خاک در شرایط وقوع خشکسالی.
- تهیه و اجرای طرحهای آمایش سرزمین.
- کسب اطلاعاتپایه جدید برای برنامهریزی در جلوگیری از تخریب خاک
- مدیریت مصرف، یکی از راهکارهای اساسی برای مقابله با خشکسالی و از بین رفتن حاصلخیزی خاک.
- جایگزینی مدیریت ریسک بجای مدیریت بحران میتواند یک راهبرد هوشمندانه باشد
- فراگیری دورههای مدیریت ریسک و راههای مقابله با تخریب خاک برای مدیران، کارشناسان و کشاورزان یک ضرورت است.
- استفاده از دانش و تجربه جهانی در زمینه بهبود حاصلخیزی خاک.