راهنمای تشخیص و درمان اختلال ملال و درد پیش از قاعدگی
اختلال ملال پیش از قاعدگی بر اساس DSM5
قبل از هر چیز باید بگوییم که dysphoric به معنای ملال، غم، اندوه، غصه، و افسردگی (غیربالینی) است و بنا بر این، در متون روانشناسی فارسی با مترادفهای زیادی برای premenstrual dysphoric disorder مواجه میشویم. در حال حاضر یک نظرسنجی در صفحۀ فیسبوک دکتر گنجی برای یافتن بهترین معادل در جریان است و فعلا به نظر می رسد اکثریت مخالف به کار بردن اصطلاح "افسردگی" هستند. اما برای dysphoria به یک معادل خوب نیاز داریم. ویژگیهای اصلی اختلال دیسفوریای پیش از قاعدگی عبارتند از عدم ثبات خلقی (mood lability)، تحریکپذیری (irritability)، دیسفوریا (ملال، اندوه، dysphoria)، و سمپتومهای اضطراب که به طور مکرر در طول فازِ پیشقاعدگیِ سیکلِ ماهانه روی میدهند و اندکی قبل از شروع عادی ماهانه، یا اندک مدتی بعد از شروع آن، از بین میروند. سمپتومها باید در اکثر سیکلهای ماهانه در یک سال اخیر روی داده باشند و در عملکرد شغلی یا اجتماعی فرد تأثیر منفی گذاشته باشند. شدت و/ یا زمانِ بروز سمپتومها ممکن است با عوامل مختلفی از نزدیک در ارتباط باشد، مثلاً، پسزمینۀ اجتماعی و فرهنگیِ زنان مبتلا، دیدگاهها و طرزفکرهای خانوادگی، و عوامل خاصتری مثل باورهای مذهبی، تحمل اجتماعی، و مسایل مرتبط با نقشِ جنسیتیِ زنانه.
معمولاً، سمپتومها در حول و حوش زمانِ آغاز پریود ماهانه به اوج خود میرسند. بعد از شروع شدن پریود ماهانه، فرد باید یک دورۀ بدونِ سمپتوم (symptom-free period) در فازِ فولیکولار (follicular phase) داشته باشد، هرچند گاهی پیش میآید که سمپتومها تا چند روزِ اول بعد آغاز پریود نیز ادامه مییابند. (فاز فولیکولار، مرحلهای از عادت ماهانه است که در طی آن، فولیکولها در تخمدانها رسیده (mature) میشوند). سمپتومهای اصلی شامل سمپتومهای خلقی و اضطراب هستند، اما سمپتومهای رفتاری و جسمی نیز روی میدهند. با این حال، حضور سمپتومهای فیزیکی و/ یا رفتاری در غیاب سمپتومهای خلقی و/ یا اضطرابی برای دیاگنوز شدن فرد به این اختلال کافی نیستند. سمپتومها از لحاظ شدت به سمپتومهای یک اختلال روانی دیگر، مثل اپیزود افسردگی عمده یا اختلال اضطراب تعمیمیافته شبیه هستند (اما از لحاظ مدت به آنها شباهت ندارند). برای تأیید شدن دیاگنوز اولیه (موقت، provisional diagnosis)، درجهبندی روزانۀ سمپتومها به منظور ارزیابی آتی، باید به مدت حداقل دو دوره پریود ماهانه انجام شود.
توضیح اصطلاح انگلیسی: prospective symptom ratings نوعی رتبهبندی یا درجهبندی سمپتومها به صورت روزانه است. اصطلاح prospective در لغت به معنای آتی و مربوط به آینده، چیزی که انتظار میرود در آیندۀ نزدیک روی دهد، است. در prospective symptom ratings، پروسپکتیو به این موضوع اشاره دارد که درمانجویان شدت سمپتومهای جسمی و روانی و روند بروز آنها (زمان و ترتیب بروز سمپتومها) را درجهبندی و یادداشت میکنند و در ملاقات بعدی با پزشک یا روانشناس (جلسۀ آتی یا پروسپکتیو)، این سمپتومها ارزیابی خواهند شد.
معیارهای DSM-5
برای اختلال دیسفوریای پیش از قاعدگی
A. در اکثر سیکلهای قاعدگی، حداقل پنج سمپتوم باید در هفتۀ آخرِ قبل از شروع قاعدگیها حضور داشته باشند، در عرض چند روز بعد از آغاز قاعدگی باید شروع به بهبود کنند، و در هفتۀ بعد از پایان قاعدگی باید به حداقل برسند یا کاملاً غایب باشند.
B. یک (یا چند) سمپتوم از سمپتومهای زیر باید حضور داشته باشند:
1. عدم ثبات هیجانی (عاطفی) شدید (مثلاً، نوسانات خلقی؛ ناگهان احساس غمگین بودن یا اشک جمع شدن در چشمان یا گریه کردن، یا افزایش حساسیت به بیمحبتی یا تحویل گرفته نشدن از سوی دیگران).
2. تحریکپذیری یا خشمِ شدید یا افزایش کشمکشهای میانفردی و رفتارِ تند با دیگران.
3. خلقِ افسردۀ قابل توجه، احساس نومیدی، و افکارِ خود- تحقیری.
4. اضطراب، تنش، و/ یا احساس عصبی بودن یا تحت فشار قرار داشتن، اضطراب و بیقراری کردن.
C. یک (یا چند) سمپتوم از سمپتومهای زیر نیز باید حضور داشته باشند تا، به هنگام ترکیب با سمپتومهای معیار B در بالا، در کل به 5 سمپتوم لازم برسند.
1. کاهش علاقه به فعالیتهای عادی (مثلاً، شغل، مدرسه، دوستان، سرگرمیها).
2. دشواری سابجکتیو در تمرکز حواس (سابجکتیو، یعنی خود فرد این موضوع را احساس میکند اما دیگران ممکن است متوجه آن نشوند).
3. بیرمقی یا عدم شوق، احساسِ خستگی به آسانی، یا عدم انرژی به میزان قابل توجه.
4. تغییر قابل توجه در اشتها؛ پرخوری؛ یا هوس شدید برای بعضی خوراکیهای خاص.
5. هایپرسومنیا (پرخوابی) یا ایسومنیا (بیخوابی)
6. احساس کلافگی یا از دست دادن کنترل
7. سمپتومهای فیزیکی مثل دردناک شدن یا متورم شدن پستانها، درد مفاصل یا عضلات، احساس "باد کردگی" بدن، یا افزایش وزن.
توجه: سمپتومهای مندرج در معیارهای A، B و C باید در اکثر قاعدگیهای ماهانه در یک سال گذشته حضور داشته بوده باشند.
D. سمپتومها با رنج شدید بالینی یا تداخل در شغل، مدرسه (دانشگاه)، فعالیتهای اجتماعی معمولی، یا روابط میانفردی با دیگران مرتبط هستند (مثلاً، اجتناب از فعالیتهای اجتماعی؛ کاهش کارآیی و بازدهی در شغل، مدرسه (دانشگاه)، یا خانه).
E. این اختلال صرفاً وخیمتر شدن سمپتومهای یک اختلال روانی دیگر، مثلاً اختلال افسردگی عمده، اختلال وحشتزدگی، اختلال افسردگی دایم (دیستیمیا)، یا یک اختلال شخصیت، نیست هرچند ممکن است به همراه یکی از این اختلالات روی دهد.
F. معیار A باید توسط رتبهبندیهای روزانۀ پروسپکتیو در طول حداقل دو دورۀ قاعدگی که سمپتومها حضور دارند تأیید شود. (توجه: قبل از حصول این تأیید، میتوان از یک دیاگنوزِ موقت (provisional diagnosis) استفاده کرد.
G. سمپتومها قابل نسبت دادن به تأثیرات فیزیولوژیک یک ماده (مثلاً، یک مادۀ سؤمصرفی، داروی تجویزی، یا دیگر انواع مواد) یا یک عارضۀ پزشکی دیگر (مثلاً، هایپرتیروئیدیسم) نیستند.
سایر ویژگیهای ثانویه
در اواخر فاز لوتهآل (luteal phase) در سیکل ماهانه، ممکن است دیلوژنها و هالوسینیشنهایی روی دهند، اما این موضوع به ندرت اتفاق میافتد. به عقیدۀ بعضی روانشناسان، فاز پیشقاعدگی (premenstrual phase) دورۀ پرخطری است زیرا احتمال خودکشی در آن زیاد است. (فاز لوتهآل آخرین مرحلۀ سیکل ماهانه است که با تشکیل جسم زرد (corpus luteum) شروع میشود و با حاملگی یا از بین رفتن جسم زرد پایان مییابد). شیوع. به گزارش DSM-5، نرخ شیوع دوازده- ماهۀ اختلال دیسفوریای پیش از قاعدگی بین 1.8% و 5.8% در زنان قاعده است. اگر تخمینها بر اساس گزارشهای گذشتهنگر (retrospective) باشند نه بر اساس رتبهبندهای روزانۀ آتی (prospective)، ممکن است بیش از میزان واقعی را نشان دهند. با این حال، نرخ شیوع تخمینی بر اساس ثبت روزانۀ سمپتومها به مدت 1 تا 2 ماه ممکن است زیاد قابل اطمینان نباشد زیرا زنانی که به شدیدترین سمپتومها مبتلا هستند ممکن است قادر به ادامه دادنِ روند ثبت مراحل و پروسه نباشند. قابل اطمینانترین تخمین برای اختلال افسردگی پیشقاعدگی 1.8% برای زنانی است که سمپتومهایشان معیارهای کامل (full criteria) را دارند بدون آنکه نقص عملکردی (functional impairment) داشته باشند، و 1.3% برای زنانی است که معیارهای کنونی (current criteria) را به همراه نقص عملکردی و بدون سمپتومهای یک اختلال روانی دیگر (که همزمان با اختلال افسردگی پیشقاعدگی روی داده است).
پیشرفت و خط سیر
اختلال دیسفوریای پیش از قاعدگی ممکن است در هر زمانی بعد از منآرک (menarche.) شروع شود. نرخ وقوع (بروز) موارد جدید در یک دورۀ فالوآپِ 40 ماهه 2.5% است (95% فاصلۀ اطمینان = 1.7 تا 3.7). بسیاری از افرادی که به یائسگی نزدیک میشوند گزارش میدهند که سمپتومها بدتر میشوند. سمپتومها بعد از یائسگی متوقف میشوند، هرچند جایگزینی هورمونیِ سیکلیک میتواند باعث بروز مجدد سمپتومها شود.
عوامل خطر و عوامل پیشآگهی
عوامل محیطی. بعضی از عوامل محیطیِ ربط داده شده به بروز اختلال دیسفوریای پیش از قاعدگی عبارتند از استرس، سابقۀ ترومای میانفردی، تغییرات فصلی، و جنبههای اقتصادی- فرهنگی رفتار جنسی زنانه، و نقش جنسی زنانه به طور اخص . عوامل ژنتیک و فیزیولوژیک. دربارۀ وراثتپذیری اختلال دیسفوریای پیش از قاعدگی اطلاعاتی در دست نیست.
با این حال، دربارۀ سمپتومهای این اختلال، تخمینهای موجود برای وراثت پذیری بین 30% و 80% است، و نرخ وراثت پذیری برای ثابتترین سمپتومهای پیشقاعدگی حدود 50% است.
تغییردهندگان خط سیر . تعدادِ سمپتومهای زنانی که از قرصهای ضدبارداری استفاده میکنند، در مقایسه با زنانی که از این قرصها استفاده نمیکنند، ممکن است کمتر باشد.